18 Δεκεμβρίου 2025
Ευάγγελος Βενιζέλος
Η αιτιολογία του νόμου ως σημείο εισόδου
για διεισδυτικότερο δικαστικό έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων
[Παρουσίαση του βιβλίου της Αναστασίας Πούλου, Η αιτιολογία του τυπικού νόμου, εκδ. Σάκκουλα, 2025]*
Η Αναστασία Πούλου διήλθε με λαμπρό τρόπο από τα έδρανα της Νομικής Σχολής Θεσσαλονίκης, την περίοδο που απουσίαζα, γιατί τελούσα σε αναστολή των πανεπιστημιακών μου καθηκόντων, μία αναστολή που διήρκησε 27 χρόνια, και μετά συνέχισε την εκπαίδευση της στο ηπειρωτικό δίκαιο και στο common law, σε διάσημες νομικές σχολές. Έχει συγκροτήσει ένα εντυπωσιακό βιογραφικό, είναι δικαστικός λειτουργός και επιστήμονας με ισχυρό ακαδημαϊκό υπόβαθρο .
Καθώς ετοίμαζε το βιβλίο, είχα τη χαρά να συζητήσω μαζί της για το θέμα, γιατί όντως σε μία μονογραφία μου του 1990, δηλαδή προ 35 ετών, για το γενικό συμφέρον και τους περιορισμούς των συνταγματικών δικαιωμάτων (Ευ. Βενιζέλος, Το γενικό συμφέρον και οι περιορισμοί των συνταγματικών δικαιωμάτων. Κριτική προσέγγιση των τάσεων της νομολογίας, Παρατηρητής, 1990), είχα αναδείξει το ζήτημα του δεδηλωμένου σκοπού του νόμου, που αποτελεί την αφετηρία του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας. Συνιστά, πιο συγκεκριμένα, το πρώτο βήμα για την άσκηση εντατικού δικαστικού ελέγχου συνταγματικότητας, με κριτήριο την αρχή της αναλογικότητας, γιατί από εκεί εξαρτάται η προσφορότητα, η αναγκαιότητα και η εν στενή εννοία αναλογικότητα. Σας θυμίζω ότι το 1990 αυτή η συζήτηση ήταν σπαργανώδης. Έντεκα χρόνια αργότερα, το 2001, μου δόθηκε η δυνατότητα να εισηγηθώ στην Ζ´ Αναθεωρητική Βουλή τη ρητή πλέον συμπερίληψη της αρχής αναλογικότητας, στο άρθρο 25 παρ. 1 του Συντάγματος ενώ στο μεταξύ είχε διογκωθεί η σχετική νομολογία του ΣτΕ, του ΔΕΕ και του ΕΔΔΑ.
17 Δεκεμβρίου 2025
Ευάγγελος Βενιζέλος *
Τεχνητή Νοημοσύνη : Στο πεδίο ποιας έννομης τάξης θα είχαν νόημα οι ρυθμίσεις ; **
[Ομιλία με αφορμή την έκδοση της μονογραφίας της Φερενίκης Παναγοπούλου, Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΕΕ/2024/1689, Artificial Intelligence Act, ΑI Act): Μια πρώτη συνταγματο-ηθική θεώρηση, 2025]
Θα ξεκινήσω όχι με το βιβλίο αλλά με τη συγγραφέα. Η αγαπητή Φερενίκη Παναγοπούλου, εκλεκτή συνάδελφος, έχει κάνει τη χρήσιμη και έξυπνη επιλογή να ασχοληθεί με τα πιο σύγχρονα θέματα στο πεδίο του Δημοσίου Δικαίου, ειδικότερα του Συνταγματικού Δικαίου, του πολυεπίπεδου Δικαίου των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, έχει αναδειχθεί σε ειδικό των προσωπικών δεδομένων, της τεχνητής νοημοσύνης, των βιοτεχνολογικών και βιοηθικών θεμάτων, έχει δηλαδή τοποθετήσει τον εαυτό της στα πιο σύγχρονα , δυναμικά και, ως εκ τούτου, εκφοβιστικά πεδία στα οποία κινείται ο κλάδος μας.
Αυτό βεβαίως δείχνει ότι η μοίρα της γενικής θεωρίας του Συνταγματικού Δικαίου, του Δημοσίου Δικαίου γενικότερα και του Διεθνούς Δικαίου είναι να αναδεικνύει επιμέρους κλάδους οι οποίοι σιγά-σιγά αυτονομούνται, αλλά όταν αναπτύσσουν τη δογματική τους φυσιογνωμία, αντιλαμβάνονται οι ίδιοι οι κλάδοι και οι ανήκοντες σε αυτούς επιστήμονες ότι χωρίς την αναγωγή στη γενική θεωρία του Δικαίου και στη γενική θεωρία του Δημοσίου Δικαίου, δεν μπορείς να επιλύσεις τα ζητήματα όταν κυρίως αυτά αποκτούν συγκρουσιακό χαρακτήρα . Αυτό το κάνει με πολύ μεγάλη επιτυχία η κα. Παναγοπούλου και δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι εκτός από καθηγήτρια του Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο είναι και Διδάκτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής, αυτό δείχνει το υπόβαθρο που διαθέτει για τη διαχείριση των θεμάτων αυτών.
11 Δεκεμβρίου 2025
Ευάγγελος Βενιζέλος*
Είναι ακόμη εμφανές το χριστιανικό υπόβαθρο του Ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού;**
Μακαριώτατε, Σεβασμιώτατοι και Θεοφιλέστατοι άγιοι αρχιερείς, κυρίες και κύριοι, αγαπητές και αγαπητοί συνάδελφοι, ευχαριστώ καταρχάς την Εκκλησία της Ελλάδος, τον Μακαριότατο, τον θεοφιλέστατο Επίσκοπο Τανάγρας και το Γραφείο της Εκκλησίας της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, για την τιμητική πρόσκληση και για την ωραία ευκαιρία να βρίσκομαι σήμερα εδώ με εκλεκτούς συναδέλφους και ακόμη πιο εκλεκτό συντονιστή της συνεδρίασης, για να προβληματιστούμε γύρω από το θέμα.
Η συνεδρίαση αυτή θα προσεγγίσει τα νομικά ζητήματα, τον ευρωπαϊκό νομικό, κατ’ ανάγκη και πολιτικό, πολιτισμό και τη συνάφειά του με τον Χριστιανισμό. Το ειδικότερο δικό μου θέμα είναι η απάντηση στο ερώτημα, εάν είναι ακόμη εμφανές το χριστιανικό υπόβαθρο του ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού.
11 Δεκεμβρίου 2025
Ομιλία του Ευάγγελου Βενιζέλου για τη Συνταγματική Αναθεώρηση που διοργανώθηκε από το Insocial και το ΠΑΣΟΚ - Κίνημα Αλλαγής, σήμερα, 11.12.2025, στην αίθουσα της ΕΣΗΕΑ
Αγαπητέ μου Πρόεδρε του ΠΑΣΟΚ, αγαπητέ Νίκο, σε ευχαριστώ πάρα πολύ για την παρουσία σου και για τον χαιρετισμό σου, που νομίζω ότι έδωσε τον τόνο της συζήτησης για την αναθεώρηση από την πλευρά της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Ευχαριστώ φυσικά και την αγαπημένη μου Ευαγγελία Λιακούλη και τον Χρήστο Κακλαμάνη για τα τόσα καλά λόγια που είπε καθ’ υπερβολή, τα τόσο συγκινητικά και χαίρομαι γιατί συντονίζει ένας ομότεχνός μου της νεότερης γενιάς που τον έχασε το πανεπιστήμιο, αλλά τον κέρδισε η πολιτική. Αγαπητέ Νίκο Χριστοδουλάκη, ευχαριστούμε πάρα πολύ για την πρόσκληση. Θα μου επιτρέψετε να προσφωνήσω ιδιαιτέρως και τον παλιό μου φίλο, Μιλτιάδη Παπαϊωάννου, με τον οποίο έχουμε συνεργαστεί σε πολλές αναθεωρητικές διαδικασίες μεταξύ άλλων.
Φίλες και φίλοι,
ο σεβασμός του Συντάγματος προηγείται της αναθεώρησής του, αυτή είναι η αρχή που πρέπει να διαπερνά όλες μας τις αντιδράσεις και όλες μας τις τοποθετήσεις σε σχέση με την αναθεώρηση του Συντάγματος.
9 Δεκεμβρίου 2025
Συζήτηση Ευ. Βενιζέλου με τον Απ. Μαγγηριάδη, στο συνέδριο του Συνέδριο SAP Βusiness Suite Innovation Day 2025, με κεντρικό θέμα «Be Ready for Anything» και ειδικότερα στην ενότητα «Το τρίγωνο Δημοκρατία – Τεχνολογία – Γεωπολιτική», στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών
Απ. Μαγγηριάδης: Μιλήσατε χθες για την κρίση της δημοκρατίας και απευθυνθήκατε σε ένα ακροατήριο όπου απέναντί σας κάθονταν πολιτικοί αντίπαλοι των τελευταίων 20-40 χρόνων και επειδή σήμερα διαβάζω και στα social media και διάφορους που αντιδρούν για τη χθεσινή σας παρουσία, θα ήθελα να ρωτήσω αν υπήρχε κάποιο μήνυμα που θέλατε να περάσετε χθες.
Ευ. Βενιζέλος: Καταρχάς να σας ευχαριστήσω για την πρόσκληση. Δεύτερον, να πω ότι ήταν μεγάλη χαρά για μένα που άκουσα την ομιλία του κ Ξηρόκωστα, που προηγήθηκε, ήταν πραγματικά εντυπωσιακή και χαίρομαι που απευθύνομαι σε ένα τέτοιο κοινό επιχειρηματικό, έτοιμο να αντιμετωπίσει τις προκρίσεις της τεχνολογίας αλλά θα έλεγα της Ιστορίας περισσότερο.
Τώρα, να απαντήσω την ερώτησή σας. Καταρχάς, πήγα στη χθεσινή εκδήλωση γιατί με καλέσανε, και πρέπει να είμαστε ευγενείς και πολιτισμένοι και να έχουμε σεβασμό στον διάλογο, σεβασμό στον άλλον, στην ετερότητα, σεβασμό στη διαφορά.
8 Δεκεμβρίου 2025
Ευάγγελος Βενιζέλος
«Η κρίση της δημοκρατίας σήμερα»
Πανοσιολογιότατε εκπρόσωπε του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος, Σεβασμιώτατε Μητροπολίτη Περιστερίου, κ. Γρηγόριε,
Κύριε Πρόεδρε της Βουλής των Ελλήνων,
Κύριε πρώην Πρόεδρε της Δημοκρατίας και αγαπητέ συνάδελφε και φίλε,
Κύριε πρώην Πρωθυπουργέ, αγαπητέ Αντώνη,
Κύριε πρώην Πρωθυπουργέ, αγαπητέ Κώστα,
Κύριε Υπουργέ της Εθνικής Άμυνας,
Κυρίες και Κύριοι,
βρισκόμαστε εδώ για επετειακούς λόγους, προσυπογράφω λοιπόν τα επετειακά, ευχετήρια και προτρεπτικά λόγια του Κώστα Καραμανλή με αφορμή τα 15 χρόνια της εφημερίδας «Δημοκρατία». Προσθέτω τις ειλικρινείς ευχές μου για μακροημέρευση υπό συνθήκες ελευθερίας του Τύπου και πολυφωνίας.
4 Δεκεμβρίου 2025
Ευάγγελος Βενιζέλος *
Ποια είναι ή ποια μπορεί να είναι η σχέση της Ορθοδοξίας με τα ανθρώπινα δικαιώματα στην εποχή μας ; **
Στ. Γιαγκάζογλου: Να περάσουμε τώρα στον κ. Βενιζέλο, σε ένα προσφιλές θέμα για αυτόν, Ορθοδοξία και Ανθρώπινα Δικαιώματα. Η Σύνοδος της Κρήτης επίσημα υιοθετεί και εκφράζει μια ολόκληρη θεολογική προσέγγιση και ένα χρόνο αργότερα ο Οικουμενικός Πατριάρχης, ίσως για λόγους ευνόητους, μια ολόκληρη ομιλία του στη Γερμανία την αφιέρωσε στο να εμβαθύνει ακριβώς σε αυτή τη σχέση, Ορθοδοξίας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Έρχομαι λοιπόν στην ερώτησή μου. Η Εκκλησία έχει μια αντινομική σχέση με τον κόσμο- έτσι θα το έβλεπε ο πατήρ Γεώργιος Φλωρόφσκυ, οφείλει να προσλαμβάνει διαρκώς τον κόσμο, άλλα όπως είπε και ο Σεβασμιώτατος, προσβλέπει και στη Βασιλεία του Θεού, προς τα εκεί κινείται. Ωστόσο στην ιστορική της πορεία διαμόρφωσε τρόπους σχέσης με την Πολιτεία και την κοινωνική ζωή των ανθρώπων. Και αυτός είναι ένας ολόκληρος πολιτισμός. Στις σύγχρονες τώρα δημοκρατικές και πλουραλιστικές κοινωνίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι μια κατάκτηση της νεωτερικότητας, ίσως και σε αυτό έχει συμβάλει η Χριστιανική παράδοση. Ποια είναι ωστόσο ή ποια μπορεί να είναι η σχέση της Ορθοδοξίας με τα ανθρώπινα δικαιώματα στην εποχή μας; Διότι υπάρχουν και άλλες φωνές οι οποίες αμφισβητούν μια θετική πρόσληψη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την ορθόδοξη θεολογία και παράδοση. Ποιο είναι το δικό σας σχόλιο, κύριε αντιπρόεδρε;
Θεσσαλονίκη, 28.11.2025
Ομιλία Ευάγγελου Βενιζέλου στην παρουσίαση του βιβλίου του Τάσου Γιαννίτση στη Θεσσαλονίκη, ''Ελλάδα 1953-2024. Χρόνος και πολιτική οικονομία'', Εκδ. Πατάκη. Με τον συγγραφέα συζητούν επίσης ο πρόεδρος του ΣτΕ, κ. Μιχάλης Πικραμένος, και ο καθηγητής κ. Θόδωρος Παναγιωτίδης
Κύριε Δήμαρχε, κύριε Πρόεδρε του Δημοτικού Συμβουλίου, κυρίες και κύριοι, αγαπητές φίλες και αγαπητοί φίλοι, χαίρομαι που βρισκόμαστε εδώ, στη φιλόξενη αίθουσα του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Θεσσαλονίκης, για να παρουσιάσουμε αυτό το βιβλίο του Τάσο Γιαννίτση.
Ο Τάσος λοιπόν. Ο Τάσος είναι ένας λόγιος, ένας διανοούμενος ένας ακαδημαϊκός δάσκαλος και ερευνητής. Αυστηρός. Στη συμπεριφορά του έχει ορισμένα στοιχεία τα οποία είναι, θα έλεγα, προτεσταντικού χαρακτήρα. Από την άποψη αυτή είχε πάρα πολλές εκλεκτικές συγγένειες με τον Κώστα Σημίτη.
Ο Τάσος μπήκε στον χώρο της μαχόμενης πολιτικής ως τεχνοκράτης. Είχε την πολυτέλεια να μην εκτεθεί στη λαϊκή κρίση, και αυτό του επέτρεψε από την άλλη μεριά να έχει τη δυνατότητα να διαθέσει όλες του τις δυνάμεις στο γενικό συμφέρον. Στην υπεράσπιση, στην εξειδίκευση, στην προώθηση του κυβερνητικού έργου. Μεγάλων πολιτικών.
26 Νοεμβρίου 2025
Ομιλία Ευάγγελου Βενιζέλου στη δημόσια εκδήλωση που διοργάνωσε η διαΝΕΟσις με θέμα, «Θεσμοί και ανάπτυξη: Πώς θα τρέξουμε πιο γρήγορα από τις προκλήσεις» στην Εθνική Πινακοθήκη, αμφιθέατρο «Ίδρυμα Ωνάση», στην ενότητα «Σύγχρονοι Θεσμοί. Σύγχρονη Κοινωνία»*
Μ. Σαράφογλου: Κύριε Βενιζέλο, κύριε Πρόεδρε, από τη διακυβέρνηση εκ των έσω, εκεί δηλαδή που λαμβάνονται αποφάσεις για το αν ένας νόμος θα παραμείνει στα χαρτιά ή θα υλοποιηθεί, πόσο μεγάλο είναι το χάσμα ανάμεσα στη φιλοσοφία ενός νόμου και στην εφαρμογή του και πού οφείλεται αυτό το κενό; Επιτρέψτε μου να βάλω στο τραπέζι και το συμπέρασμα μιας πρόσφατης έρευνας του Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών, ότι είναι δαιδαλώδης ουσιαστικά ο τρόπος που λειτουργεί η νομοθεσία στην Ελλάδα, δηλαδή ότι έχουμε πολλούς νόμους, δυσνόητους, πολλές φορές είναι διατυπωμένοι με γλώσσα που δεν είναι κατανοητή, έχουν πολλές διατάξεις και επιπλέον επιδέχονται και ερμηνειών που αντιφάσκουν μεταξύ τους.
Ευ. Βενιζέλος: Τώρα θέτουμε ένα πολύπλοκο αλλά κλασικό ζήτημα. Η κρίση του νόμου είναι ένα πολύ παλιό φαινόμενο. Θα έλεγα ότι ήδη από τον Μεσοπόλεμο παρακολουθούμε φάσεις της κορύφωσης του φαινόμενου αυτού.
20 Νοεμβρίου 2025
Ευάγγελος Βενιζέλος
Ο κίνδυνος του δικανικού μετα- ανθρωπισμού
και οι υφιστάμενοι φραγμοί σε επίπεδο κανόνων αυξημένης τυπικής ισχύος *
Θέλω να ευχαριστήσω την Ευρωπαϊκή Ένωση Νομικής Τεχνολογίας (European Legal Technology Association - ELTA) που μου έκανε την τιμή να με καλέσει να πω λίγα λόγια στην αρχή αυτής της εσπερίδας, η οποία κατά το πρόγραμμα, είναι φιλόδοξη, πολύ καλά δομημένη, στοχευμένη και νομίζω ότι θα κομίσει κάτι καινούριο στη συζήτηση αυτή που είναι διεθνής. Πράγμα δύσκολο, διότι αυτή τη στιγμή ο κίνδυνος να κατακλυστεί κανείς από κοινοτοπίες είναι εξίσου μεγάλος με τους κινδύνους της Τεχνητής Νοημοσύνης. Άρα πρέπει και εγώ να αντιμετωπίσω παραλλήλως δύο κινδύνους, την Τεχνητή Νοημοσύνη καθεαυτή και τις κοινοτοπίες γύρω από αυτή.
Βεβαίως είναι επίσης ακριβές ότι ζούμε το δράμα της Ευρώπης και στο θέμα αυτό, γιατί η ΕΕ είναι ένας ρυθμιστικός και κανονιστικός γίγαντας, αλλά η θέση που κατέχει στον διεθνή ανταγωνισμό, τον τεχνολογικό, τον οικονομικό και κατά συνέπεια τον διεθνοπολιτικό στο πεδίο της Τεχνητής Νοημοσύνης, είναι υποδεέστερη. Δεν είναι ευκαταφρόνητη, είναι μία σημαντική δύναμη και η Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά είναι εμφανώς τρίτη και έχει αφήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα να κινούν την ατμομηχανή της νέας τεχνολογίας, ανταγωνιζόμενες μεταξύ τους. Στο πεδίο των νέων τεχνολογιών και της Τεχνητής Νοημοσύνης θα κριθεί πόσο γρήγορα και σε ποιο βαθμό, η Κίνα θα γίνει και αυτή μία κανονική υπερδύναμη ενώ τώρα δεν είναι ακόμα τέτοια και άρα για ένα διάστημα μεταβατικό, οι Ηνωμένες Πολιτείες ασκούν το προνόμιο της μόνης υπερδύναμης, με την αυστηρή έννοια του όρου.
Ο ανταγωνισμός βέβαια αυτός, όπως είναι προφανές, διεξάγεται πλέον σε ένα κλίμα στη διεθνή οικονομία που διαφέρει ριζικά από αυτό που ίσχυε πριν από την ανάληψη των καθηκόντων του Προέδρου Τραμπ. Η παγκοσμιοποίηση όπως την ξέραμε μέχρι τον Ιανουάριο του 2025 έχει αλλάξει ριζικά, με μόνη τη βούληση, ακριβέστερα τον ακραίο βολονταρισμό ενός ανθρώπου, που είναι όμως ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτείων. Ο οποίος έχει πει με κάθε δυνατή ευκαιρία και σε κάθε τόνο, ότι δεν πιστεύει στην αυτορρυθμιστική ικανότητα της αγοράς και πως θεωρεί ότι έχει τη συνταγματική αρμοδιότητα, την οποία πλέον μεταφέρει και στο πεδίο της διεθνούς πολιτικής και άρα της δικής του αντίληψης για το Διεθνές Δίκαιο, να ασκεί υπερτελείς –δηλαδή υπέρ ενός συγκεκριμένου σκοπού– παρεμβάσεις, στη λειτουργία της αγοράς, περιλαμβανομένης της χρήσης των φυσικών πόρων και της παραγωγής τεχνολογικών καινοτομιών και επιτευγμάτων.
Αυτό που παρακολουθούμε είναι η υπερπολιτικοποίηση των διεθνών οικονομικών σχέσεων, της παρέμβασης του κράτους στην οικονομία. Υπάρχει ένας νέος κρατισμός ο οποίος βεβαίως εκδηλώνεται πρωτίστως στο πεδίο των νέων τεχνολογιών όπου συνοψίζονται όλα, οι κίνδυνοι για τη δημοκρατία αλλά και οι κίνδυνοι για την οικονομία, γιατί η ίδια η νέα τεχνολογία έχει εξελιχθεί σε μία πιθανή «φούσκα» χρηματιστηριακή, η οποία μπορεί να αλλάξει τα δεδομένα της διεθνούς χρηματοοικονομικής σφαίρας.
Άρα οι κίνδυνοι είναι τεράστιοι και δεν είναι μόνον οι εμφανείς, δηλαδή ο κίνδυνος του μετα-ανθρωπισμού, ο ανθρωπολογικός κίνδυνος, αυτός που είχε εντοπίσει η Χάνα Άρεντ το 1957/1958 επειδή η Σοβιετική Ένωση εκτόξευσε το Σπούτνικ, δηλαδή είχε συντελεστεί ένα επίτευγμα τεχνολογικό πάρα πολύ μικρό σε σχέση με αυτό που συμβαίνει στον χώρο της Τεχνητής Νοημοσύνης. Τότε όμως μίλησε η Χάνα Άρεντ για την «ανθρώπινη κατάσταση», θεωρούσε ότι στην πραγματικότητα έχει επέλθει μία τομή στην ίδια την ανθρώπινη φύση. Φανταστείτε λοιπόν ότι, πρώτον, αντιμετωπίζουμε αυτό το πρόβλημα, και, δεύτερον, ένα πάρα πολύ σοβαρό πρόβλημα ασφάλειας, διότι αυτή τη στιγμή στους διεξαγόμενους πολέμους έχει φανεί ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει την τεχνολογία του πολέμου. Άρα είναι η χρηματοοικονομική σφαίρα και οι κίνδυνοί της, η τεχνολογία καθεαυτή και οι κίνδυνοί της και η τεχνολογία του πολέμου . Όλα αυτά μαζί είναι πολλά.
Οι εφαρμογές της Τεχνητής Νοημοσύνης στο οικοσύστημα της δικαιοσύνης συνιστούν τη δοκιμασία και την αμφισβήτηση του εσχάτου καταφυγίου. Εάν στο ultimum remedium αλλάξουν τα δεδομένα, τότε θα έχουμε αλυσιδωτές αλλαγές σε όλα, με κορυφαία βεβαίως την αλλαγή στην ίδια την αυτοσυνειδησία του ανθρώπου, δηλαδή στο ανθρώπινο πρόσωπο, στην αξία του ανθρώπου, στην ακεραιότητα της αξίας του –εάν μπορώ να χρησιμοποιήσω τους όρους αυτούς– γιατί εάν σπάσει η γραμμή άμυνας που απαγορεύει, όχι την κλωνοποίηση αλλά το υβρίδιο ανθρώπου και Τεχνητής Νοημοσύνης, πλέον θα μιλάμε για ριζικώς διαφορετικά δεδομένα που αφορούν κάτι παρόμοιο με τη σύγκρουση και τη συνύπαρξη μεταξύ του homo sapiens και του neanderthal. Ίσως τα πιο κρίσιμα ζητήματα είναι τα γενετικά καθώς όσα συζητούμε για την Τεχνητή Νοημοσύνη, συνδέονται με τη βιοτεχνολογία, φυσικά και με την κλιματική κρίση.
Η κλιματική κρίση είναι χρήσιμη στον συλλογισμό μου ως γέφυρα, μετά από τη γνωστή σε όλους σας γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης μετά από αίτημα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, για την κλιματική κρίση και τις υποχρεώσεις των κρατών να λάβουν μέτρα που θεμελιώνονται σε μία συνολική και συνθετική θεώρηση του Διεθνούς Δικαίου και όχι σε επιμέρους συμβάσεις, οι οποίες διαμορφώνουν την εικόνα της fragmentation, της αποσπασματοποίησης του Διεθνούς Δικαίου, ενώ η συνολική θεώρηση ερμηνευτικά συνάγει κανόνες οι οποίοι δεν ανήκουν μεν κατά ακριβολογία στο jus cogens, ακόμη τουλάχιστον, αλλά πάντως το δικαστήριο έκανε δεκτό ότι ισχύουν erga omnes. Αυτή η θεώρηση μας επιτρέπει ευθύς εξαρχής να κατανοήσουμε ότι δεν έχουμε περιθώριο νομικού και μάλιστα συνταγματικού επαρχιωτισμού στα θέματα αυτά. Θα ήταν μάταιο να ασχοληθούμε με το ερώτημα εάν σε επίπεδο εθνικού Συντάγματος μπορεί να ληφθούν μέτρα για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της κλιματικής κρίσης και της τεχνητής νοημοσύνης, πολύ περισσότερο στο επίπεδο της κοινής εθνικής νομοθεσίας. Πρέπει να ανυψωθούμε σε άλλα συστήματα υπερεχόντων κανόνων δικαίου που αυτοαναφορικά διεκδικούν την προτεραιότητα της εφαρμογής τους στο πεδίο τους.
Στο πεδίο του Διεθνούς Δικαίου και ιδίως του Διεθνούς Δικαίου των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δεν έχουμε προβλήματα οριοθέτησης πεδίων σε σχέση με την εθνική έννομη τάξη. Τα πεδία εφαρμογής της εθνικής έννομης τάξης, του εθνικού Συντάγματος συμπεριλαμβανομένου και του Διεθνούς Δικαίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, με χαρακτηριστικό περιφερειακό παράδειγμα την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), ταυτίζονται, δεν υπάρχει ζήτημα αρμοδιοτήτων, δοτών αρμοδιοτήτων όπως συμβαίνει με το Ενωσιακό Δίκαιο, δεν υπάρχει ζήτημα ultra vires, τα πεδία είναι ταυτόσημα. Στο Ενωσιακό Δίκαιο θα μπορούσε να τεθεί το ζήτημα αυτό, διότι τα πεδία δεν ταυτίζονται εξ ορισμού, προσδιορίζονται από τη φύση και την έκταση της αρμοδιότητας, αλλά όταν μιλάμε για παρόμοια θέματα τα οποία αφορούν τις διατάξεις του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, δύσκολα θα βρούμε ύλη που να μην υπάγεται και στο πεδίο της ενωσιακής αρμοδιότητας.
Άρα πρέπει να κινηθούμε σε αυτά τα υψηλότερα επίπεδα και να διερευνήσουμε εάν από όλα αυτά, δηλαδή από την ευρωπαϊκή συνταγματική παράδοση κατά την ορολογία της Επιτροπής Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης, θα έλεγα ακριβέστερα από το ευρωπαϊκό συνταγματικό κεκτημένο που εμφανίζεται με διάφορους τρόπους, από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις, από πλήθος κανόνων του Διεθνούς Δικαίου που αυτοαναφορικά προτάσσεται με βάση τη Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών, από τη διεκδίκηση του Ενωσιακού Δικαίου για προτεραιότητα εφαρμογής επί του πεδίου του, συνάγονται κανόνες οι οποίοι είναι άμεσης εφαρμογής, οι οποίοι υπερέχουν και οι οποίοι δίνουν απάντηση στο ερώτημα: μέχρι πού μπορεί να φθάσει η εφαρμογή μεθόδων Τεχνητής Νοημοσύνης στην απονομή της δικαιοσύνης; Όχι στην υποστήριξη των λειτουργιών της, όχι στην προωθημένη ψηφιοποίηση, όχι στην υποκατάσταση των δικαστικών υπαλλήλων, όχι στην υποκατάσταση των νομικών βοηθών, εν πάση περιπτώσει όλων αυτών που δεν έχουν κατά νομική ακριβολογία τη δικαστική ιδιότητα, αλλά στη στενά νοούμενη δικαιοδοτική αρμοδιότητα. Με άλλη διατύπωση, υπάρχουν κανόνες οι οποίοι πάντως απαγορεύουν να υποκαθίσταται ο δικαστής από κάποιο σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης, από μια γεννήτρια Τεχνητής Νοημοσύνης;
Δεν αρκεί μάλιστα να επιβληθεί να διατυπώνεται ο αλγόριθμος σε φυσική γλώσσα, να θεσπίζεται ως κανόνας δικαίου και μετά να μορφοποιείται τεχνικά ως αλγόριθμος γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη και η μηχανική μάθηση υπερβαίνουν το ζήτημα της χρήσης αλγορίθμων. Άρα παντού υπεισέρχονται και υφέρπουν κίνδυνοι. Υφέρπουν κίνδυνοι στην πραγματικότητα δικανικού μετα-ανθρωπισμού που είναι η βαθύτερη προσβολή στην αξία του ανθρώπου, στο κράτος δικαίου, στις εγγυήσεις δηλαδή της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Για να φθάσουμε στο σημείο αυτό μπορούν να μεσολαβήσουν και μεσολαβούν πάρα πολλά, υπάρχει τεράστιο περιθώριο θεμιτών εφαρμογών της Τεχνητής Νοημοσύνης, πριν φθάσουμε όμως στη δικαστική κρίση. Ακόμη και στη γκρίζα ζώνη, εκεί που εκδίδονται στην πραγματικότητα διοικητικές πράξεις την έκδοση των οποίων, για λόγους διαφάνειας και ενισχυμένων εγγυήσεων νομιμότητας, το Σύνταγμα τις αναθέτει στη δικαστική εξουσία, συνήθως με την εκουσία δικαιοδοσία. Ή και εκεί που ο νομοθέτης αφαιρεί την ύλη από τα δικαστήρια για να την αναθέσει στο Δικηγορικό Σώμα ή στους συμβολαιογράφους. Τα κληρονομητήρια, τις διαταγές πληρωμής, διάφορες διαδικασίες οι οποίες εμπεριέχουν πάντα ένα περιθώριο δικανικής κρίσης και άρα διακριτικής ευχέρειας, αλλά πάντως είναι επαρκώς τυποποιημένες και απλουστευμένες.
Άρα πρέπει να απαντήσουμε στο ερώτημα: πού τίθεται ο φραγμός και ποιος τον θέτει. Θα ψάξουμε να βρούμε τον φραγμό στο διεθνές soft law, στο επίπεδο του ΟΗΕ, ο οποίος βιώνει τη μακρόχρονη και βαθιά κρίση του; Παραδόξως αποφάσισε το Συμβούλιο Ασφαλείας με αποχή της Ρωσίας και της Κίνας ότι εγκρίνει το αμερικανικό σχέδιο για τη Γάζα. Είχε πάρα πολύ καιρό να ληφθεί μία απόφαση έστω τέτοιου χαρακτήρα, με αποχή μονίμων μελών, αλλιώς η Γενική Συνέλευση επιδεικνύει μεν την ευαισθησία της με διάφορα ψηφίσματα, προσφεύγει στο Δικαστήριο της Χάγης ζητώντας γνωμοδοτήσεις, αλλά δεν εκτελείται τίποτα, διότι αν δεν λειτουργεί το Συμβούλιο Ασφαλείας, δεν λειτουργεί ο μηχανισμός του ΟΗΕ. Θα αναζητήσουμε μία πολυμερή διεθνή σύμβαση; Δεν θα συναφθεί ποτέ αυτή και εάν συναφθεί δεν θα περιλαμβάνει κατά πάσα πιθανότητα τις δραστηριότητες που αναπτύσσει η Κίνα. Ούτως ή άλλως το Διεθνές Δίκαιο, λένε οι θεωρητικοί του τώρα, έχει διχοτομηθεί μεταξύ ενός δημοκρατικού και ενός αυταρχικού Διεθνούς Δικαίου, έχουμε δύο ημισφαίρια.
Θα αναζητήσουμε τις λύσεις πού, στο soft law περιφερειακού χαρακτήρα, στο Συμβούλιο της Ευρώπης που είναι το πιο προωθημένο παράδειγμα; Υπάρχει πλούσιο ρυθμιστικό πλαίσιο στην Ευρωπαϊκή Ένωση με κορυφαίο παράδειγμα την AI Act και τη διασταύρωση με τον Γενικό Κανονισμό για την προστασία των προσωπικών δεδομένων. Είναι τόσο πλούσιο το πλαίσιο αυτό που ήδη άρχισε να υπαναχωρεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή με τις νέες προτάσεις της για το digital omnibus, υπό την πίεση προφανώς της αμερικανικής αντίληψης. Έχουμε και πολυμερή διεθνή σύμβαση στο Συμβούλιο της Ευρώπης από αυτές που είναι παραδειγματικές και ασκούν γοητεία πολύ πέραν της μεγάλης Ευρώπης των 46 κρατών μελών, αλλά βλέπω δισταγμό ακόμα και η Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης να υπογραφεί, να κυρωθεί και να επικυρωθεί.
Άρα πρέπει να θέσουμε το ερώτημα με πιο πρακτικό τρόπο θα αντιμετωπιστούν οι προφανείς κίνδυνοι, μήπως οι υφιστάμενες διατάξεις θέτουν το όριο; Ας δούμε εάν μπορούμε να απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό. Καταρχάς ας πάρουμε μία αφορμή η οποία να είναι κάπως πιο ειδική και πιο δελεαστική, γιατί έως τώρα κινηθήκαμε σε ένα επίπεδο αρκετά αφηρημένο. Νομίζω ότι η πιο προωθημένη διάταξη στην ελληνική έννομη τάξη από πλευράς απειλής χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης κατά την απονομή του δικαιοδοτικού έργου, είναι η πρόβλεψη του νόμου περί Ελεγκτικού Συνεδρίου, που μετά την τροποποίησή της προβλέπει στο αναδιατυπωμένο άρθρο 346, ότι «Στο Εκλεκτικό Συνέδριο αναπτύσσεται λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης για τη σάρωση των δικογράφων που κατατίθενται σε ηλεκτρονική μορφή. Η σάρωση πρέπει να επιτρέπει τη μηχανική ανάγνωση των δικογράφων ώστε να καθίσταται δυνατή η θεματική κατηγοριοποίησή τους και ο εντοπισμός της σχετικής με την υπόθεση νομολογίας και νομοθεσίας, καθώς και των αποφάσεων του Δικαστηρίου που αντιμετώπισαν τα ίδια ζητήματα με αυτά που τίθενται στο δικόγραφο που σαρώνεται. Σε επόμενη φάση εξέλιξης του ίδιου λογισμικού, στοχεύεται η μηχανική ανάγνωση του ηλεκτρονικού φακέλου της υπόθεσης ώστε να εντοπίζονται κρίσιμα δεδομένα για τη συγκρότηση της ελάσσονας πρότασης του δικανικού συλλογισμού. Με απόφαση της Ολομέλειας του Ελεγκτικού Συνεδρίου, ορίζεται ο τρόπος μορφοποίησης των δικογράφων ώστε να καθίσταται εφικτή η σάρωση.»
Μας λέει η διάταξη ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα προετοιμάζει και τη μείζονα και την ελάσσονα σκέψη του δικανικού συλλογισμού. Κάποιος πρέπει να τις επιβεβαιώνει, να τις οριστικοποιεί και να τις συναρμόζει, ο δικαστής. Είναι αυτό μία δουλειά που θα έκανε το υποστηρικτικό προσωπικό πριν εισαχθεί η υπόθεση σε κατά κυριολεξία δικαστική κρίση ενώπιον δικαστηρίου κατά το Σύνταγμα; Εγώ να συνομολογήσω ότι ναι, είναι μία προετοιμασία η οποία θα μπορούσε να γίνει πριν εισαχθεί σε δικαστικό σχηματισμό, οποιονδήποτε, ακόμη και στη λεγόμενη παρεδρική διαδικασία, κατά την οποία το Ανώτατο Δικαστήριο συγκροτείται από μη ανώτατο δικαστή, αλλά δεν έχει σημασία, είναι και αυτό ένας δικαστικός σχηματισμός. Εν πάση περιπτώσει, θεωρώ ότι αυτό είναι το ακραίο όριο, ότι στην πραγματικότητα προεικονίζεις τον δικανικό συλλογισμό, δεν μπορεί όμως αυτός να γίνει αποδεκτός και να ολοκληρωθεί, παρά μόνο από έναν δικαστή.
Αυτός λοιπόν ο δικαστής, μπορεί μήπως να είναι υβρίδιο, μπορεί να έχει μετα-ανθρώπινα χαρακτηριστικά ή τουλάχιστον διασφαλίζουμε σε επίπεδο κανόνων αυξημένης τυπικής ισχύος ότι θα κρίνει ένας άνθρωπος; Τόσο απλά και τόσο υπαρξιακά είναι τα ερωτήματα. Όταν το άρθρο 87 που ελληνικού Συντάγματος ορίζει ότι τα δικαστήρια συγκροτούνται από τακτικούς δικαστές που απολαμβάνουν λειτουργικής και προσωπικής ανεξαρτησίας, εννοεί ότι αυτοί οι τακτικοί δικαστές είναι άνθρωποι. Προσέξτε, επειδή ζούμε τώρα τη μεγάλη αντιπαράθεση για τα όρια της γραμματικής ερμηνείας, γραμματικά δεν προκύπτει πρωτοβαθμίως, χρειάζεται μία μικρή ερμηνευτική υποβοήθηση. Θέλω να ελπίζω ότι είναι αυτονόητο ότι ο έτσι περιγραφόμενος τακτικός δικαστής, είναι ένας άνθρωπος ο οποίος κρίνει έχοντας τις εγγυήσεις λειτουργικής και προσωπικής ανεξαρτησίας οι οποίες τον περιβάλλουν και αυτός υπόκειται στο Σύνταγμα και σε καμία περίπτωση δεν υποχρεώνεται να συμμορφωθεί με διατάξεις που έχουν τεθεί κατά κατάλυση του Συντάγματος. Επίσης, κατά το άρθρο 93 παρ. 3, πρέπει να αποφασίσει με ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία που απαγγέλλεται δημόσια και κατά το άρθρο 93 παράγραφος 4 μπορεί να παραμερίσει τον νόμο για λόγους αντισυνταγματικότητας.
Αυτή είναι μία διεργασία την οποία πρέπει να κάνει με συνείδηση της Ιστορίας, του θεσμικού του ρόλου, των συμφραζομένων της έννομης τάξης και βεβαίως με ενσυναίσθηση, δηλαδή με ένα ήθος το οποίο δεν ανάγεται στο φυσικό Δίκαιο και τις εκδοχές του, ούτε τις πιο εκλεπτυσμένες, αλλά συνδέεται με το ήθος του θετικισμού, με το ήθος που απορρέει από το θετικό Δίκαιο, από τις κατακτήσεις του δυτικού νομικού πολιτισμού. Τίποτα δεν είναι πιο ηθικό από τις εγγυήσεις που επιβάλλει το θετικό Δίκαιο.
Άρα έχουμε διατάξεις στο Σύνταγμά μας, οι οποίες λένε αυτά τα πράγματα. Μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι έχουμε καταλήξει σε ένα ασφαλές συμπέρασμα; Ελπίζω, εάν λάβουμε υπόψη μας ότι θα κληθεί να απαντήσει πριν από εμάς το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) που είναι εκ των πραγμάτων το οιονεί πανευρωπαϊκό Συνταγματικό Δικαστήριο και το οποίο έχοντας στη φαρέτρα του τον τεράστιο πλούτο της interpretation evolutive της Σύμβασης, θα βρει στο άρθρο 6 και στο θεμελιώδες δικαίωμα της δίκαιης δίκης, κανόνα που επιβάλλει ο δικαστής να είναι εν τέλει άνθρωπος. Προσέξτε, θέλουμε άνθρωπο στην έδρα, περιβεβλημένο με όλες τις εγγυήσεις που έχει επεξεργαστεί το ΕΔΔΑ στη νομολογία του που αφορά την ανεξαρτησία των δικαστηρίων, ακόμη και των συνταγματικών, των κρατών μερών της Σύμβασης, σε όλη την αλληλουχία υποθέσεων που αφορούν την Ουγγαρία, την Πολωνία, τους Πορτογάλους δικαστές, τους Γερμανούς φορολογικούς δικαστές, σε όλη αυτή τη δέσμη αποφάσεων για τα ανεξάρτητα δικαστήρια τα οποία συγκροτούνται από δικαστές που απολαμβάνουν λειτουργικής και προσωπικής ανεξαρτησίας.
Το ίδιο ευτυχώς ισχύει και για το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) που το έκανε και το κάνει αυτό, επικαλούμενο την ίδια λίγο-πολύ δέσμη διατάξεων, το άρθρο 47 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, το αντίστοιχο δηλαδή του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ, το άρθρο 19 ΣΕΕ και έτσι ο έλεγχος πηγαίνει και στα Εθνικά Δικαστήρια και βεβαίως εν τέλει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ για την προδικαστική παραπομπή, κατεξοχήν δίαυλο που θέτει υπό τον έλεγχο του ΔΕΕ τα Εθνικά Δικαστήρια, όλα, ιδίως τα Ανώτατα και τα Συνταγματικά που έχουν υποχρέωση να απευθύνουν προδικαστικό έργο.
Υπό την έννοια αυτή θεωρώ ότι χωρίς να ψάχνουμε ούτε στο soft law, ούτε σε επιμέρους και από τη φύση τους αποσπασματικές προβλέψεις του παραγώγου Ενωσιακού Δικαίου ή του συμβατικού Διεθνούς Δικαίου, έχουμε σύγκλιση των βασικών για την ευρωπαϊκή ήπειρο συστημάτων υπερεχόντων κανόνων Δικαίου που διεκδικούν αυτοαναφορικά την υπεροχή τους, τα οποία επιβάλλουν στον δικαστή αυτό που πάντα ήταν επιβεβλημένο, αλλά τώρα τίθεται με τεχνολογικά πιο εκλεπτυσμένο και γοητευτικό τρόπο, να είναι άνθρωπος. Ξαναγυρίσαμε λοιπόν στα θεμελιώδη, ψάχνοντας τα πολύ πρόσφατα, τα καινοτομικά, αυτά τα οποία μας θέτουν προ του θαύματος της τεχνολογίας. Ξαναγυρίζουμε στα βασικά, δηλαδή αναζητούμε την απάντηση στο ερώτημα εάν η δικαιοσύνη απονέμεται από ανθρώπους για ανθρώπους, γιατί έτσι διασφαλίζεται η αξία του ανθρώπου αλλά και το κράτος δικαίου μέσα σε συνθήκες φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Δεν θα εξελιχθούν τα πράγματα όμως τόσο απλά και τόσο ειδυλλιακά όσο λέω, διότι δημιουργούνται αυτή τη στιγμή οι συνθήκες μίας ενδεχομένως βαθιάς κρίσης του κράτους δικαίου στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η αμερικανική δημοκρατία και το αμερικανικό κράτος δικαίου δεν έχει καμία σχέση με την περιγραφή του Αλεξίς ντε Τοκβίλ, δεν είναι η αμερικανική δημοκρατία η δημοκρατία που περιέγραψε ο Τοκβίλ ενθουσιασμένος, με ένα πανίσχυρο Ανώτατο Δικαστήριο, με ένα πανίσχυρο Κογκρέσο, με έναν σχετικά αποδυναμωμένο Πρόεδρο. Τώρα πια υπάρχει ένας πανίσχυρος Πρόεδρος που συγκρούεται με τις πολιτείες, ένα Ανώτατο Δικαστήριο για το οποίο δεν χρειάζεται να κάνεις πρόγραμμα πρόγνωσης της ψήφου των δικαστών του, διότι έχουν δηλώσει τις πεποιθήσεις τους κατά τρόπο νομίζω ευθύ. Άρα δεν χρειάζεται να κάνεις αυτό που έκαναν οι νέοι Έλληνες νομικοί με πολύ μεγάλη επιτυχία, να προβλέψουν την έκβαση δικών ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και να γίνουν αντικείμενο μεγάλης προσοχής στη διεθνή επιστημονική συζήτηση, γιατί είχαν ποσοστό επιτυχίας εντυπωσιακά υψηλό, περνούσε το 80%. Εκεί τα πράγματα είναι πάρα πολύ απλά, καθώς έχεις εννέα μέλη τα οποία έχουν προέλθει από μία πολύ συγκεκριμένη διαδικασία και έχεις και ένα Κογκρέσο το οποίο μέχρι τις ενδιάμεσες εκλογές έχει μία σύνθεση η οποία δίνει τα πολιτικά αποτελέσματα τα οποία βλέπουμε .
Άρα στην πραγματικότητα πρέπει να έχουμε μία ετοιμότητα ευρωπαϊκή που δεν την έχουμε πουθενά, δεν την έχουμε στην άμυνα, δεν την έχουμε στην ενέργεια, δεν την έχουμε στην χρηματοοικονομική σφαίρα, δεν την έχουμε στην εξωτερική πολιτική φυσικά. Άρα πρέπει να επιδείξουμε αυτή την ετοιμότητα τουλάχιστον στην προστασία της φιλελεύθερης δημοκρατίας, η οποία δεν υπάρχει χωρίς το κράτος δικαίου. Ενώπιον αυτού του καθήκοντος μας τοποθετεί τώρα η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη και είμαι βέβαιος ότι αυτά που είπα με έναν τρόπο εισαγωγικό, θα τα εξειδικεύσετε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τώρα, στις συζητήσεις που θα ακολουθήσουν.
*Το κείμενο προέρχεται από απομαγνητοφώνηση της εισαγωγικής ομιλίας σε εκδήλωση που διοργάνωσε η Ευρωπαϊκή Ένωση Νομικής Τεχνολογίας (European Legal Technology Association - ELTA) με θέμα: «Η ρύθμιση της χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης στο οικοσύστημα της Δικαιοσύνης» (Παλαιά Βουλή, 20.11.2025)
