1 Δεκεμβρίου 2025
Ευάγγελος Βενιζέλος
Ο ίλιγγος της Τεχνητής Νοημοσύνης. Η Ευρώπη και μέσα σε αυτήν η Ελλάδα σε αναζήτησή της θέσης τους *
[Ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου του Παναγιώτη Ρουμελιώτη, «Τεχνητή Νοημοσύνη»]
Είναι μεγάλη μου χαρά που μου δίνεται η ευκαιρία να παρουσιάσω ένα ακόμη βιβλίο του αγαπητού μου παλαιού φίλου Τάκη Ρουμελιώτη, με τον οποίον μας συνδέει μια αδιατάρακτη πολυετής φιλία από το 1981.Έχω παρακολουθήσει σχεδόν όλη του την πολιτική διαδρομή και βεβαίως ένα πολύ μεγάλο μέρος της ακαδημαϊκής του διαδρομής. Ο ίδιος ξεκινά από πολύ μακριά, ξεκινάει από την Αίγυπτο, από τον Αιγυπτιώτικο Ελληνισμό και αυτό είναι ένα γενετικό στοιχείο που τον εκλεπτύνει, τον καθιστά κοσμοπολίτη και διανοούμενο. Θα αρκεστώ μόνο να θυμίσω την τελευταία φάση της στενής συνεργασίας που είχαμε, όταν ήμουν Αντιπρόεδρος και Υπουργός Οικονομικών και αυτός ο αντιπρόσωπός μας στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τυπικά αναπληρωτής διοικητής, μέλος δηλαδή του Διοικητικού Συμβουλίου του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, εκπροσωπώντας τη χώρα μας και την περιφέρεια στην οποία ανήκει η χώρα μας. Περάσαμε πολύ δύσκολες στιγμές. Τα έχει περιγράψει σε ένα βιβλίο του το οποίο έχει χαρακτηριστικά ιστορικού τεκμηρίου και τελικά είμαστε εδώ, έχοντας περάσει από μια υπαρξιακή δοκιμασία, η οποία ελπίζω ότι θα μείνει κατά βάθος χαραγμένη στη συλλογική μνήμη και συνείδηση του ελληνικού λαού και του έθνους, γιατί πρέπει κάποια στιγμή πραγματικά να περάσουμε από την κρίση στην κανονικότητα, κάτι που ακόμη δεν έχει συντελεστεί, κατά τη γνώμη μου, πλήρως ή έχει συντελεστεί κατά έναν τρόπο κάπως επιπόλαιο.
Με εξέπληξε το γεγονός ότι αφιέρωσε κόπο, μελέτη, διανοητικό κεφάλαιο στη συγγραφή αυτού του βιβλίου, το οποίο είναι στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας, της διεθνούς συζήτησης για την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Χάρηκα που άκουσα τον Προκόπη Παυλόπουλο με τον αισιόδοξο τόνο που έδωσε, τον καθησυχαστικό. Σίγουρα δεν είμαστε λουδιστές, δεν θέλουμε να σπάσουμε τις μηχανές όπως ήθελαν κάποια στιγμή οι υφαντουργοί στο Ηνωμένο Βασίλειο να τις σπάσουν για να γλιτώσουν από την απειλή της Βιομηχανικής Επανάστασης. Αλλά σίγουρα η Τεχνική Νοημοσύνη δεν είναι μια ακόμη αλλαγή τεχνολογικού παραδείγματος, δηλαδή μια ακόμη Βιομηχανική Επανάσταση, η τέταρτη και στη συνέχεια η πέμπτη και ούτω καθεξής. Είναι αλλαγή ανθρωπολογική, όχι ότι απειλείται το ανθρώπινο γένος, αλλά δοκιμάζονται ορισμένα χαρακτηριστικά του ανθρωπίνου γένους.
Όταν το 1957 η Σοβιετική Ένωση κατάφερε να εκτοξεύσει τον Σπούτνικ, η Χάνα Άρεντ (Hannah Arendt), μια πολύ σπουδαία φιλόσοφος, μαθήτρια του Χάιντεγκερ (Martin Heidegger), έγραψε ένα βιβλίο μνημειώδες την «Ανθρώπινη Κατάσταση». Θεώρησε ότι η αλλαγή τεχνολογικού παραδείγματος, η κατάκτηση του διαστήματος -είχε προηγηθεί η πυρηνική ενέργεια- αλλάζει τα δεδομένα της ανθρώπινης κατάστασης. Και αυτό νομίζω ότι συμβαίνει και τώρα, διότι έχουμε μια εκθετική αύξηση όχι βεβαίως των συναισθηματικών αλλά των διανοητικών δυνατοτήτων, όχι απλώς των υπολογιστικών.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι μια μεγάλη σειρά συνδεδεμένων ηλεκτρονικών υπολογιστών, δεν είναι ούτε καν ο λεγόμενος κβαντικός υπολογιστής που θα σπάσει μονομιάς όλα τα συστήματα κρυπτογράφησης. Και όλα όσα επιχειρούν να κάνουν διεθνώς οι ένοπλες δυνάμεις με κρυπτογραφημένα συστήματα, το τραπεζικό σύστημα το οποίο βασίζεται στην κρυπτογράφηση, κινδυνεύουν να τεθούν υπό επανεξέταση ή ενδέχεται να δημιουργηθεί ένα παγκόσμιο πρόβλημα, μια κρίση οικονομική, ίσως και αμυντική από τη χρήση κβαντικών υπολογιστών. Δεν είναι ούτε μόνο αυτό. Ούτε είναι η χρήση των αλγόριθμων, γιατί ο αλγόριθμος είναι στην πραγματικότητα ένας τύπος τον οποίο εφαρμόζεις, αλλά αρχικά μπορείς να τον έχεις φτιάξει σε φυσική γλώσσα, να τον έχεις εξηγήσει τον αλγόριθμο.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει μια δυναμική, η δυναμική οφείλεται στο γεγονός ότι από το 2018 υπάρχουν τα λεγόμενα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, τα LLMs - LLM λέμε τα μεταπτυχιακά στη Νομική το Legum Magister, τον κάτοχο ενός μεταπτυχιακού διπλώματος LL, δηλαδή και για τα δύο δίκαια, το θύραθεν δίκαιο και το κανονικό δίκαιο της Εκκλησίας. Τώρα όταν λέμε LLM εννοούμε τα Large Language Models, τα οποία από ένα σημείο και μετά μπορούν να αυτονομούνται και αυτό το βλέπει κανείς αν να κάνει μια απλή δοκιμή. Προσωπικά τους διαλόγους μου με το Chat GPT και με άλλα συστήματα όπως το Gemini, τους κρατώ γιατί βλέπω τη διαφορά αντιλήψεων που έχουν. Έχει άλλη αντίληψη το Gemini και άλλη αντίληψη το Chat GPT.
Το Chat GPT είναι πάρα πολύ πρόθυμο να συμφωνήσει μαζί σου, είναι στοχαστικό και έχει μια ροπή στο ψέμα. Μπορεί να σου δώσει με άνεση απάντηση σε οτιδήποτε ρωτήσεις και να σε καταστρέψει, να σου δώσει ψευδή νομολογία, αν ρωτάς νομικά, με αριθμούς αλλά ανύπαρκτη νομολογία και ανύπαρκτη βιβλιογραφία. Εάν ρωτάς ένα σύστημα τέτοιο για θέματα που δεν ξέρεις καλά και δεν μπορείς να τα ελέγξεις, δεν μπορείς δηλαδή να υποπτευθείς την άνεση με την οποία λέει άλλα αντί άλλων, κινδυνεύεις πραγματικά να οδηγηθείς σε πολύ εσφαλμένα συμπεράσματα. Και καλά στα νομικά ή στην Ιστορία ή στη θεολογία, αλλά μπορεί αυτό να συμβαίνει και στην ιατρική, δηλαδή στον έλεγχο εκατομμυρίων απεικονιστικών εξετάσεων προκειμένου η Τεχνητή Νοημοσύνη να καταλήξει σε μια διάγνωση, η οποία είναι πολύ πιο βαθιά και διεισδυτική από το γυμνό μάτι του ακτινολόγου, ας το πούμε έτσι. Άρα πρέπει να είμαστε εξαιρετικά προσεκτικοί από την άποψη αυτή.
Φυσικά αυτό επηρεάζει τα πάντα, τη δημοκρατία κατά βάθος, γιατί αν σκεφτούμε το σύστημα αυτό των νέων τεχνολογιών συν την Τεχνητή Νοημοσύνη, θα δούμε ότι αίρονται οι φραγμοί της έμμεσης δημοκρατίας, της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Τεχνικά δεν μπορείς να επικαλεστείς αδυναμία λειτουργίας της άμεσης δημοκρατίας, αλλά η δημοκρατία όπως έχει επιβληθεί, η φιλελεύθερη δημοκρατία, είναι αντιπροσωπευτική. Η άμεση δημοκρατία ακυρώνει τα κόμματα, ακυρώνει το πολιτικό προσωπικό, δημιουργεί ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα θεσμικό, νομιμοποίησης, και επιτρέπει στον καθένα να νομίζει ότι μπορεί να ασχοληθεί με όλα τα μεγάλα θέματα με την ίδια άνεση με την οποία ασχολείται με το μικρό κοινωνικό του περίγυρο. Και βεβαίως αυτό μπορεί να δημιουργήσει πολύ σοβαρές πολιτικές ανισότητες στην πραγματικότητα, μεγαλύτερες από αυτές της αντιπροσώπευσης.
Το ίδιο συμβαίνει, για να μην σας κουράζω, και στον χώρο της δικαιοσύνης όπου δεν μπορούμε σε καμία περίπτωση να αφήσουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη να εισχωρήσει στη δικαιοδοτική κρίση κατά κυριολεξία. Αλλά μπορεί να κάνει άπειρα πράγματα πριν και μετά. Μπορεί να προετοιμάσει τον φάκελο, να ελέγξει τη βιβλιογραφία, τη νομολογία να δει τις παρεμφερείς αποφάσεις. Το Ελεγκτικό Συνέδριο, που είναι το πιο προωθημένο από την άποψη αυτή δικαστήριο, προβλέπει στη νομοθεσία του ότι σαρώνεται το δικόγραφο, ώστε να το τοποθετήσει στην κατηγορία υποθέσεων που πρέπει και να προετοιμαστεί για να συγκροτήσει και την μείζονα σκέψη του δικανικού συλλογισμού , δηλαδή να βρει τον κανόνα δικαίου και την ελάσσονα σκέψη . Να οργανώσει την υπαγωγή των πραγματικών περιστατικών στον κανόνα δικαίου.
Αυτή τη στιγμή διεξάγονται όλα ταυτοχρόνως. Έχουμε μία Τεχνητή Νοημοσύνη η οποία δεν είναι ουδέτερη, παρότι φαίνεται ουδέτερη, διότι εξελίσσεται αφενός υπό δημοκρατικό μανδύα ή μέσα σε δημοκρατικό πλαίσιο και αφετέρου υπό αυταρχικά καθεστώτα ή ολοκληρωτικό πλαίσιο. Έχουμε μία Τεχνητή Νοημοσύνη δυτική, αμερικάνικη άντε και λίγο ευρωπαϊκή, έχουμε και μία Τεχνητή Νοημοσύνη κινέζικη που δεν λέει ότι είναι δημοκρατική, δεν διέπεται από τις εγγυήσεις αυτές, και έχουμε και μία Τεχνητή Νοημοσύνη στον παγκόσμιο Νότο, την οποία δεν μπορούμε να την αγνοούμε γιατί μπορεί για παράδειγμα η Ινδία να μην είναι στο επίπεδο των ΗΠΑ και της Κίνας, αλλά έχει τέτοιο πληθυσμό και τέτοιες διανοητικές δυνατότητες, τόσο πολύ κόσμο ο οποίος μπορεί να ασχοληθεί με την Τεχνητή Νοημοσύνη, που είναι εν δυνάμει ένας πάρα πολύ σοβαρός παίχτης.
Και το περίεργο είναι ότι μέσα σε αυτές τις παγκόσμιες κατατάξεις, που τις παρουσιάζει ο Τάκης Ρουμελιώτες στο βιβλίο του, η Ελλάδα είναι αρκετά χαμηλά, είναι στη χαμηλότερη σχεδόν ευρωπαϊκή θέση, είναι τεσσαρακοστή δεύτερη overall στον κόσμο, αλλά και η Ρωσία είναι πάρα πολύ χαμηλά. Η Ρωσία είναι σε μία θέση ανταγωνιστική, κάτω από το Ισραήλ και πάνω από τη Γερμανία και τη Γαλλία μόνο στην πολεμική χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Άρα έχει σημασία το γεγονός ότι είναι καθυστερημένη σε αυτό που λέγεται υπολογιστική δύναμη, επενδύσεις, παραγωγή νέων γλωσσικών μοντέλων, και ούτω καθεξής.
Από την άλλη μεριά εμείς ζούμε σε ένα περιβάλλον, το ευρωπαϊκό, το οποίο επειδή δεν μετέχει στον διπολικό αυτό ανταγωνισμό, ΗΠΑ και Κίνας, έχει επινοήσει τον ρυθμιστικό πληθωρισμό. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πρωτοπόρος στις ρυθμίσεις, στο κανονιστικό πλαίσιο. Στα προσωπικά δεδομένα, στη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης, έχουμε τα περισσότερα ρυθμιστικά κείμενα , με επιτακτικούς κανόνες δικαίου αλλά και του λεγόμενου soft law.
Θα σας πω, λοιπόν, ότι από τότε που εκδόθηκε το βιβλίο μέχρι σήμερα που μιλάμε, μεσολάβησε ένα συγκλονιστικό γεγονός που αλλάζει τη θέση της Ευρώπης. Στις 19 Νοεμβρίου 2025, δηλαδή πριν από λίγες μέρες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε στη δημοσιότητα ένα νέο σχέδιο κανονισμού, αυτό που λέγεται EU Digital Omnibus, το οποίο αναθεωρεί όλη την προηγούμενη ευρωπαϊκή αντίληψη για το κανονιστικό πλαίσιο στην Τεχνητή Νοημοσύνη, τη μηχανική μάθηση και τη χρήση των προσωπικών δεδομένων.
Όλα όσα ξέραμε με το GDPR, το AI Act, την αίσθηση δηλαδή ότι εμείς είμαστε διαφορετικοί και μας ενδιαφέρει η προστασία των δικαιωμάτων, του κράτους δικαίου, της νομιμότητας, της διαφάνειας, η λειτουργία των ανεξαρτήτων αρχών, όπως είναι η Αρχή προστασίας προσωπικών δεδομένων εδώ και άλλες συναφείς αρχές σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, αυτά όλα τείνουν να περιοριστούν . Η Ευρωπαϊκή Ένωση βλέποντας ότι μένει εκτός παγκόσμιου ανταγωνισμού απο τις Ηνωμένες Πολιτείες οι οποίες δεν έχουν ρυθμιστικό πλαίσιο, από τις μεγάλες εταιρείες που είναι αμερικάνικες και πιέζουν πάρα πολύ να μην επιβληθούν κανονιστικοί περιορισμοί, από το γεγονός ότι η Κίνα ούτε είναι ούτε λέει ότι είναι δημοκρατία και κράτος δικαίου, δεν λέει καν κάτι τέτοιο, λέει ότι είναι κομφουκιανική meritocracy, αξιοκρατικό σύστημα οργάνωσης της εξουσίας, αποφάσισε να κάνει μία ιστορικού χαρακτήρα υποχώρηση. Θεωρεί ότι δεν μπορεί να επιβάλλει στις εταιρείες τις ευρωπαϊκές, οι οποίες είναι ούτως ή άλλως μικρές και αποδυναμωμένες σε σχέση με τις αμερικάνικες και τις κινέζικες, αυτό το τεράστιο διοικητικό βάρος που συνεπάγεται η εφαρμογή αυτού του πολύπλοκου και λεπτομερούς κανονιστικού πλαισίου. Και πρέπει να δούμε τώρα πώς θα αντιδράσουν οι χώρες - μέλη , αν θα εγκριθεί ο κανονισμός αυτός, αν θα έχουμε αντιδράσεις δικαστικές, διότι μπορεί να το λέει αυτό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μπορεί να το πει και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο αν το πει, αλλά υπάρχει πάντα το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπάρχουν τα εθνικά δικαστήρια, υπάρχει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), που θα βρεθούν αντιμέτωπα με τεράστια διλήμματα αξιακά και νομικά, διότι επιβλήθηκε η αμερικανική αντίληψη.
Τώρα, η αμερικανική αντίληψη με βάση και τα μεγέθη που παρουσιάζει ο Τάκης Ρουμελιώτης στο βιβλίο του, υπερασπίζεται μια πρωτοπορία αμερικανική. Υπάρχει ανταγωνισμός μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, αλλά όπως συμβαίνει σε όλα τα θέματα οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι η υπερδύναμη και η Κίνα είναι η εν δυνάμει υπερδύναμη, εξ ου και η «Παγίδα του Θουκυδίδη» και στο θέμα της Τεχνητής Νοημοσύνης. Δεν είναι πρώτη η Κίνα, είναι με απόσταση ακόμη πρώτη η Αμερική, άρα έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία στον ανταγωνισμό αυτό να δούμε πού θα τοποθετηθεί συνολικά η Δύση και αν η Δύση θα μπορέσει να αθροίσει στη δική της πλευρά και την Ινδία, η οποία είναι κατά τη γνώμη μου ο καθοριστικός παράγοντας για τα μεγέθη από την άποψη αυτή. Όχι μόνο τα πληθυσμιακά αλλά και τα τεχνολογικά και τα διανοητικά.
Και βέβαια όλα αυτά έχουν και ένα στοιχείο οριενταλισμού όπως λέμε, δηλαδή μια αντίληψη η οποία είναι από τη μια κινεζική, ανατολική με την έννοια της ασιατικής, αλλά για τον υπόλοιπο κόσμο υπάρχουν πάντα αποικιοκρατικά κατάλοιπα, μια δυτικό-κεντρική αντίληψη των πραγμάτων. Καταρχάς επικρατεί η αγγλοφωνία στον χώρο αυτό, που είναι μια σφαίρα ολόκληρη, είναι μια επικράτεια καινούργια, είναι ένας χώρος που είναι πέραν του φυσικού χώρου. Πολλαπλασιάζεται ο πλανήτης, ο πλανήτης αποκτά «ορόφους» πάνω από την επιφάνειά του, οι οποίοι λειτουργούν ως νέα επικράτεια.
Άρα, το γεωπολιτικό παιχνίδι δεν είναι συμβολικά γεωπολιτικό, είναι γεωπολιτικό με υλική βάση, μόνο που το έδαφος πια είναι ένα έδαφος το οποίο δεν είναι συμβατικό αλλά παράγεται μέσα από αυτή την τεράστια κυβερνοσφαίρα, ας την πούμε έτσι για να συνεννοούμαστε. Σε αυτό μπορεί να αντιδράσουν αυτοί που δεν θέλουν αυτή τη δυτικοκεντρική προσέγγιση. Λαμβανομένου υπόψη ότι, ούτως ή άλλως, υπό καθεστώς δημοκρατίας ζει το ένα δέκατο (1/10) του πληθυσμού του πλανήτη, τα εννιά δέκατα (9/10) ζουν υπό καθεστώς αυταρχικού ή ολοκληρωτικού πολιτεύματος. Είμαστε δηλαδή μία μικρή μειονότητα από την άποψη αυτή.
Και βεβαίως αυτά όλα θέτουν προ του διλήμματος που είδαμε την Ευρωπαϊκή Ένωση. Υπάρχουν ευρωπαϊκές χώρες οι οποίες έχουν μια θέση όχι κακή αλλά πάντως αρκετά απομακρυσμένη από την πρώτη και τη δεύτερη, η Γερμανία , η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο επίσης είναι πολύ ψηλά, αλλά δεν αθροίζονται τα μεγέθη τα ευρωπαϊκά.
Και η Ελλάδα βεβαίως πρέπει να δει πώς θα σταθεί χωρίς μικρομεγαλισμούς όχι επικαλούμενη τη φυσική της ευφυΐα και τη σχέση με τον Θεό και την τύχη, επειδή βασίζεται πάντα στο εφεύρημα ότι ο Θεός είναι φιλέλλην, ότι είμαστε ο περιούσιος λαός και είμαστε εξ ορισμού οι ευφυέστεροι όλων, θα λύσουμε και τα θέματα της Τεχνητής Νοημοσύνης. Αυτά δεν υπάρχουν, γιατί πρέπει να έχεις ιδέες και να μην γίνεσαι απλώς μεταπράτης. Βέβαια θα μπορείς να πεις ότι είμαι και εγώ παρών , διότι έχω δέκα data center, αλλά τι κάνω; Αποθηκεύω τα δεδομένα, προσφέρω μία υπηρεσία ενεργοβόρα, η οποία δεν με βοηθάει στο να αυξήσω την υπολογιστική μου δύναμη ή να μπω στον πραγματικό ανταγωνισμό, διότι ο ρόλος μου είναι δευτερεύων και παθητικός. Άρα πρέπει να αναπτύξουμε μία στρατηγική ευέλικτη, λαμβάνοντας υπόψη ότι πλέον τώρα θα κινηθούμε με πολύ μεγάλη ταχύτητα στο πεδίο που ενώνεται η Τεχνητή Νοημοσύνη με τη Βιοτεχνολογία. Το είδαμε αυτό με τον Νόμπελ Χημείας το περσινό με τον Βρετανοκύπριο Ντέμι Χασάμπη (Demis Hassabis), ο οποίος είχε έρθει πριν από λίγες εβδομάδες στην Ελλάδα, ο οποίος είναι ένας μηχανικός υπολογιστών, στην πραγματικότητα είναι ένας από τους μεγάλους παίκτες τους επιχειρηματικούς στον χώρο αυτό, ο οποίος πήρε κατά το ένα τρίτον τον Νόμπελ Χημείας, για τον υπολογιστικό συνδυασμό των πρωτεϊνών. Αλλά αν μπορεί ο μηχανικός υπολογιστών να πάρει το Νόμπελ Χημείας και να σου αναλύσει τις πρωτεΐνες και τελικά να σου κάνει μια έρευνα η οποία είναι βιοτεχνολογική, βεβαίως από τη στιγμή αυτή και μετά αρχίζουν τα δεδομένα και αλλάζουν.
Αυτή είναι η κρίση του μετα-ανθρωπισμού, του Τranshumanism, όπως λέμε, η οποία δεν θέλει και πολύ για να έρθει. Δηλαδή μπορείς κάποια στιγμή να φοράς γυαλιά τα οποία σου παρουσιάζουν την επαυξημένη πραγματικότητα, αλλά από ένα σημείο και μετά μπορεί αυτά να τα βάλεις και στα μάτια σου μέσα και μπορεί και το χέρι σου να γίνει «ποντίκι» το οποίο από μόνο του παίζει με όλους τους υπολογιστές, όπως μπορείς αντί να φοράς μονίμως ένα ακουστικό ασύρματο για να παρακολουθείς το κινητό σου, να βρεθείς αυτό να το έχεις ενσωματώσει μέσα στο ακουστικό σου νεύρο. Δεν θέλει πολύ. Οι αλλαγές ιδίως όταν υπάρχει μια μόδα η οποία επηρεάζει πάρα πολύ και τις συμπεριφορές των νεότερων ανθρώπων, μπορεί να είναι συγκλονιστικά γρήγορες από την άποψη αυτή.
Αυτό λοιπόν το περιβάλλον μας το παρουσιάζει ο Τάκης Ρουμελιώτες και του είμαστε πραγματικά ευγνώμονες, γιατί φέρνει στην Ελλάδα με έναν πυκνό συστηματικό τρόπο, υπεύθυνο, με τεκμηρίωση, μια διεθνή συζήτηση η οποία είναι πραγματικά ιλιγγιώδης.-
* Ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου του Παναγιώτη Ρουμελιώτη, «Τεχνητή Νοημοσύνη. Ο αγώνας ΗΠΑ-Κίνας για την πρωτοκαθεδρία», εκδ. Παπαζήση, 2025 , με τη συμμετοχή επίσης των Πρ. Παυλόπουλου, Μ. Σάλλλα, Κ. Αρβανιτόπουλου και συντονιστή τον Αθ. Πλατιά , Αθήνα ( ξενοδοχείο Electra Pallas) , 1.12.2025.
