4 Δεκεμβρίου 2025
Ευάγγελος Βενιζέλος *
Ποια είναι ή ποια μπορεί να είναι η σχέση της Ορθοδοξίας με τα ανθρώπινα δικαιώματα στην εποχή μας ; **
Στ. Γιαγκάζογλου: Να περάσουμε τώρα στον κ. Βενιζέλο, σε ένα προσφιλές θέμα για αυτόν, Ορθοδοξία και Ανθρώπινα Δικαιώματα. Η Σύνοδος της Κρήτης επίσημα υιοθετεί και εκφράζει μια ολόκληρη θεολογική προσέγγιση και ένα χρόνο αργότερα ο Οικουμενικός Πατριάρχης, ίσως για λόγους ευνόητους, μια ολόκληρη ομιλία του στη Γερμανία την αφιέρωσε στο να εμβαθύνει ακριβώς σε αυτή τη σχέση, Ορθοδοξίας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Έρχομαι λοιπόν στην ερώτησή μου. Η Εκκλησία έχει μια αντινομική σχέση με τον κόσμο- έτσι θα το έβλεπε ο πατήρ Γεώργιος Φλωρόφσκυ, οφείλει να προσλαμβάνει διαρκώς τον κόσμο, άλλα όπως είπε και ο Σεβασμιώτατος, προσβλέπει και στη Βασιλεία του Θεού, προς τα εκεί κινείται. Ωστόσο στην ιστορική της πορεία διαμόρφωσε τρόπους σχέσης με την Πολιτεία και την κοινωνική ζωή των ανθρώπων. Και αυτός είναι ένας ολόκληρος πολιτισμός. Στις σύγχρονες τώρα δημοκρατικές και πλουραλιστικές κοινωνίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι μια κατάκτηση της νεωτερικότητας, ίσως και σε αυτό έχει συμβάλει η Χριστιανική παράδοση. Ποια είναι ωστόσο ή ποια μπορεί να είναι η σχέση της Ορθοδοξίας με τα ανθρώπινα δικαιώματα στην εποχή μας; Διότι υπάρχουν και άλλες φωνές οι οποίες αμφισβητούν μια θετική πρόσληψη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την ορθόδοξη θεολογία και παράδοση. Ποιο είναι το δικό σας σχόλιο, κύριε αντιπρόεδρε;
Ευ. Βενιζέλος: Ευχαριστώ πάρα πολύ, κύριε Γιαγκάζογλου, θα αποφύγω τις προσφωνήσεις για να περάσουμε κατ’ ευθείαν στην ουσία.
Το ερώτημά σας είναι πάρα πολύ καίριο και δύσκολο, απευθυνόμενο στην Εκκλησία. Γιατί απευθυνόμενο στην Πολιτεία και ιδίως στη θεωρία του Συνταγματικού Δικαίου, η απάντηση στο ερώτημα είναι πάρα πολύ εύκολη. Για μας δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα, είναι μια κατάκτηση της νεωτερικότητας και του δυτικού πολιτισμού. Μια κατάκτηση που μπορεί να αποκτά και οικουμενικά χαρακτηριστικά εάν πάψουμε να είμαστε ρεαλιστές. Δηλαδή, εάν ξεχάσουμε ότι όλα αυτά που συζητάμε περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων, περί φιλελεύθερης δημοκρατίας, περί κράτους δικαίου, αφορούν μια πολύ μικρή μειοψηφία του παγκόσμιου πληθυσμού. Μόλις το ένα δέκατο του παγκόσμιου πληθυσμού.
Τα εννέα δέκατα του παγκόσμιου πληθυσμού, ζουν καταστάσεις αυταρχικές, ολοκληρωτικές, που δεν έχουν καμία σχέση με αυτό που λέγεται δυτικός, νομικός και θεσμικός πολιτισμός, με αυτό που λέγεται φιλελεύθερη δημοκρατία, που είναι η αξιακή επικράτεια της Δύσης. Και μέσα σε αυτή την αντίληψη περί Δύσης, περιλαμβάνεται και η καθ’ ημάς Ανατολή. Δηλαδή, η ανατολική χριστιανοσύνη, η ανατολική Christianitas, είναι από την άποψη αυτή τμήμα της Δύσης. Αυτό έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία για την αυτοσυνειδησία μας, την ιστορική και την αξιακή.
Για εμένα, λοιπόν από τη θύραθεν οπτική γωνία, δηλαδή ως καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου, η απάντηση είναι ότι τίποτα δεν είναι πιο πολύτιμο από τα ανθρώπινα δικαιώματα. Τίποτα δεν είναι πιο πολύ πολύτιμο από τη συνταγματική ηθική.
Ποια είναι η συνταγματική ηθική; Συνταγματική ηθική δεν είναι η ηθικολογία του φυσικού δικαίου. Είναι η ιστορική, θεσμική και πολιτική κατάκτηση του θετού δικαίου, του τυπικού συντάγματος. Και βεβαίως, των εγγυήσεων που έχουν προστεθεί στο εθνικό Σύνταγμα, που είναι οι εγγυήσεις του Διεθνούς Δικαίου προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου πρωτίστως, της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που είναι το θεμελιώδες κείμενο για την οικουμενική θεώρηση των δικαιωμάτων, και βεβαίως του ενωσιακού Δικαίου ,για τα ευρωπαϊκά δεδομένα.
Τα Ευρωπαϊκά δεδομένα έχουν μια μεγάλη σημασία στην εποχή μας, γιατί βιώνουμε μία εποχή σύγκρουσης, θα έλεγα αποκόλλησης, μεταξύ της ευρωπαϊκής και της αμερικανικής αντίληψης, περί των δικαιωμάτων, του κράτους δικαίου και της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Και αυτό είναι μία δοκιμασία της Δύσης. Η Δύση συμπεριλαμβανομένης και της Christianitas, ως ανάμνησης και ως υποβάθρου, υφίσταται μία δοκιμασία, διότι συγκρούεται η κρατούσα αμερικανική και η κρατούσα ευρωπαϊκή αντίληψη.
Ως προς την πολιτεία η συνταγματική ηθική προτάσσεται πλέον της χριστιανικής ηθικής, αλλά έχει ενσωματώσει τη συνεισφορά της χριστιανικής ηθικής και αυτό είναι το βαθύτερο νόημα αυτού που λέμε εμείς, Πολιτική Θεολογία. Η Πολιτική Θεολογία όπως εννοείται θύραθεν εκκινεί από γεγονός ότι οι έννοιές μας, πάνω στις οποίες βασίζεται όλο αυτό το οικοδόμημα, δηλαδή η έννοια του προσώπου και της αξίας του , η έννοια της ελευθερίας, η έννοια του δικαιώματος, η έννοια της δημοκρατίας που απορρέει από το τριαδολογικό δόγμα, η έννοια του κοινοβουλευτισμού που απορρέει από τη συνοδικότητα, έχουν όλες μία θεολογική καταγωγή. Αυτή είναι η δική μας Πολιτική Θεολογία, πάνω σ' αυτήν εμείς οικοδομούμε και επεξεργαζόμαστε τους δυόμισι τελευταίους αιώνες μια ολόκληρη συνταγματική ηθική.
Η χριστιανική ηθική δεν δίνει με την ίδια ευκολία απαντήσεις στα ερωτήματα, όπως δίνει η συνταγματική ηθική. Αυτή δεν έχει κανένα πρόβλημα να απαντήσει στα ερωτήματα για την άμβλωση, για την ομοφυλοφιλία και τον γάμο των ομοφύλων. Δεν έχει κανένα πρόβλημα να απαντήσει στα μεγάλα βιοηθικά ερωτήματα, όπως η ιατρικά υποβοηθούμενη αναπαραγωγή για παράδειγμα ή η θεραπευτική κλωνοποίηση. Δεν έχει κανένα πρόβλημα να απαντήσει σε ερωτήματα τα οποία αφορούν την πιο εκλεπτυσμένη εκδοχή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ο θεολογικός λόγος, και ιδίως, ο ποιμαντικός λόγος, είτε αυτός εκπέμπεται από τη Δύση, είτε εκπέμπεται από την καθ’ημάς Ανατολή, έχει δυσκολία να εκφραστεί, είναι σχεδόν πάντα επιφυλακτικός. Υπάρχουν φραγμοί που παρεμποδίζουν τη σχετική συζήτηση γιατί έχουν καλλιεργηθεί συνειδήσεις και αντιλήψεις. Γιατί ίσως υφέρπει ένας χριστιανικός φονταμενταλισμός, ο οποίος είναι έτοιμος να αντιδράσει, να σαρώσει, να καταδικάσει, να ισοπεδώσει κάθε σκέψη η οποία δεν είναι η απολύτως παραδεδεγμένη και συμβατική. Και ως εκ τούτου, ο θεολογικός λόγος στα δύσκολα θέματα, είναι λόγος υπαινικτικός. Είναι λόγος που υπεκφεύγει. Γιατί η ευθεία απάντηση είναι μια απάντηση που κινδυνεύει να καταδικαστεί. Όχι να από τη διοικούσα Εκκλησία, συνοδικά αλλά να καταδικαστεί από ένα μέρος του Σώματος της Εκκλησίας. Παρότι αυτό το Σώμα το μοιραζόμαστε. Το Corpus mysticum που είναι η Εκκλησία κάθε εαυτή, είναι, πραγματολογικά και κατά τεκμήριο, σε σημαντικό βαθμό ίδιο με το Corpus socialis και το Corpus electoralis σε χώρες όπως η Ελλάδα.
Άρα έχουμε το ίδιο Σώμα. Μόνο που το προσεγγίζουμε με διαφορετικό τρόπο. Η Ορθοδοξία μπορεί να μιλάει με άνεση για τη θεολογία της ειρήνης και να αντιτάσσεται στη θεολογία του πολέμου του Πατριαρχείου Μόσχας. Μπορεί να μιλάει εναντίον του εθνοφυλετισμού, αλλά υπέρ της εθναρχούσας Εκκλησίας ,μιας Εκκλησίας, δηλαδή, που αντιστέκεται κρίσιμες ιστορικά στιγμές, που στο Κυπριακό φτάνουν μέχρι πάρα πολύ πρόσφατα. Μπορεί να μιλάει με άνεση για την οικολογική θεολογία και να πρωτοπορεί σε σχέση με την κλιματική κρίση. Με αυτή την πρόταση για τον νέο μεγάλο αγιασμό του κόσμου , γιατί είναι μέσα στο κεντρικό ρεύμα παγκοσμίως, η οικολογική θεολογία. Μπορεί να μιλάει, λοιπόν, για αυτά τα θέματα με ευκολία, αλλά στις αποχρώσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων υπάρχει πάντα η σύγκρουση με μια αντίληψη νεωτερική, νομική, που καταγγέλλεται ως δικαιωματιστική, γιατί υφέρπει η αντίληψη ότι το μεγάλο δικαίωμα είναι να παραδώσεις τα δικαιώματά σου στα χέρια του Θεού. Δηλαδή, το μεγάλο δικαίωμα είναι το δικαίωμα της «εκκοπής του ιδίου θελήματος», που είναι μία μοναχική αρετή. Δεν είναι όμως η αρετή του χριστιανού εντός του κόσμου.
Αυτό, λοιπόν, όταν εξειδικεύεται σε ερωτήματα τα οποία έχουν σχέση με τις μεγάλες υπαρξιακές αγωνίες, έχουν, δηλαδή, σχέση με τα μεγάλα ερωτήματα αυτού που ζητάει ανάπαυση, που ζητάει μια απάντηση, που ζητάει λύτρωση, που ζητάει μία προοπτική σωτηριολογική, καθίσταται εγχείρημα δύσκολο.
Και χαίρομαι, διότι με πάρα πολύ προσεκτικό τρόπο, με έναν τρόπο ευφυή, βεβαίως με διατυπώσεις οι οποίες είναι διπλωματικές, είναι εξαιρετικά προσεκτικές, το κείμενο αυτό, «Υπέρ της του Κόσμου Ζωής», προσεγγίζει τα θέματα ευαγγελικά. Ο διάλογος του Ιησού με τους Σαδδουκαίους, περιέχει απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά με πολύ πιο ευθύ τρόπο απ' ό,τι υποπτευόμαστε.
Η συζήτηση όμως ως προς τη σχέση του Χριστιανισμού - αλλά η Εκκλησία είναι καλύτερος όρος ιδίως για την Ορθοδοξίας- με αυτό που λέγεται πολιτική, χρειάζεται πάντα πολλές αποσαφηνίσεις . Αρχής γενομένης από τη γνωστή ρήση του Κατά Ματθαίον,«Ἀπόδοτε οὖν Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ» και από τη γνωστή περικοπή, την τόσο προβληματική, του Παύλου, στην προς Ρωμαίους επιστολή, για τη σχέση με την εξουσία, για τον εξευμενισμό της εξουσίας από τον Χριστιανό. Είναι γνωστό πως μπορεί να απαντήσει κανείς στα ερωτήματα αυτά , συνεπώς, για να τηρήσω τον χρόνο, θα κλείσω με μία διάκριση, η οποία θεωρώ ότι είναι πάρα πολύ σημαντική.
Ο Σεβασμιώτατος εκπροσωπεί μία Ορθοδοξία, η οποία είναι, πρώτον, εμπερίστατη, σε ό,τι αφορά το Οικουμενικό Πατριαρχείο, και δεύτερον, μειονοτική. Μια ορθοδοξία, η οποία βρίσκεται σε ένα περιβάλλον το οποίο δεν είναι φιλικό και είναι και μειονοτική, πρέπει να συνδιαλέγεται, να συνυπάρχει, να συμβιώνει εξ ορισμού για να επιβιώσει. Δηλαδή, αγωνίζεται να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις του θαύματος της επιβίωσής της. Είναι μία ορθοδοξία ανοιχτή. Είναι μία ορθοδοξία, η οποία είναι εξασκημένη σε αυτήν τη δοκιμασία, ενός λόγου που πρέπει να πείθει και να συμβιώνει.
Η ορθοδοξία η πλειονοτική, η ορθοδοξία της επικρατούσας θρησκείας, η οποία στην Ελλάδα έχει τα νομικά χαρακτηριστικά του νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου, έχει την άνεση και την ασφάλεια της μεγάλης πλειοψηφίας, κατά τεκμήριο, του κοινωνικού σώματος. Βεβαίως, μπορεί να θεωρεί ότι ο λόγος της διατυπώνεται με μεγαλύτερη ευκολία, με έναν τρόπο ο οποίος πολλές φορές βασίζεται στη δύναμη της αδράνειας του κηρυκτικού λόγου. Ενός λόγου ο οποίος, εν πάση περιπτώσει, ακούγεται με ευκολία γιατί δεν προκαλεί κανέναν. Από την άποψη αυτή, λοιπόν, το κείμενο έχει να συμφιλιώσει αυτές τις δύο εκδοχές της ορθοδοξίας. Μια πλειονοτική και μία μειονοτική εκδοχή, μία ασφαλή και μία εμπερίστατη εκδοχή.
Ο δυτικός και ειδικότερα ο ευρωπαϊκός νομικός και θεσμικός πολιτισμός που διαμορφώθηκε μέσα από ένα αξιακό σύστημα έντονα χριστιανικό, υπερασπίζεται μια συνταγματική ηθική, η οποία είναι πολύ φιλελεύθερη στη σχέση με τη χριστιανική ηθική. Όμως αυτός ο νομικός και θεσμικός πολιτισμός εγγυάται τις προϋποθέσεις της θρησκευτικής ελευθερίας και της ύπαρξης και των δύο εκδοχών της ορθοδοξίας, αλλά και κάθε θρησκείας και κάθε δόγματος. Δηλαδή, πρέπει να έρθει τώρα η δική μας νομική θεωρία, το δικό μας δόγμα, η Πολιτεία υπό την ευρεία έννοια, το Σύνταγμα, το διεθνές δίκαιο, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, να εγγυηθεί τον θεολογικό λόγο και την ελευθερία του να διατυπώνεται.
Κάποτε καθυστερούσαμε, και κλείνω με αυτό, να αποδεχτούμε την ατομική προσφυγή ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και ενώ επιστρέψαμε στο Συμβούλιο της Ευρώπης το 1974, μετά από την αποβολή που υπέστη η Ελλάδα λόγω δικτατορίας, δεν είχαμε αποδεχτεί την ατομική προσφυγή, στο Στρασβούργο. Το κάναμε μόλις το 1985, γιατί φοβόμασταν ότι θα ασκηθεί ατομική προσφυγή από πολίτες που ανήκουν στη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης. Και μόλις αναγνωρίστηκε η ατομική προσφυγή, οι πρώτες που προσέφυγαν ήταν οι Ιερές Μονές της Εκκλησίας της Ελλάδας για τα περιουσιακά τους δικαιώματα. Γιατί τα περιουσιακά τους δικαιώματα που είναι η υλική προϋπόθεση της θρησκευτικής τους ελευθερίας, έπρεπε να βρουν καταφυγή στο Στρασβούργο, δηλαδή στο Διεθνές Δίκαιο προστασίας των ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Άρα, αντιλαμβάνεστε πόσο μεγάλη σημασία έχει αυτή η συνταγματική ηθική η οποία τώρα προστατεύει και την ύπαρξη της χριστιανικής ηθικής και του θεολογικού λόγου.-
* Ομότιμος καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ. Πρώην αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών .
**Συμμετοχή στο συμπόσιο με θέμα «Μπορεί η “εν Χριστώ” ζωή της Εκκλησίας να συνομιλήσει με τη ζωή στον δημόσιο χώρο της “Πολιτείας”;» που πραγματοποιήθηκε στις 4 Δεκεμβρίου 2025, στην Αίθουσα Τελετών του ΕΚΠΑ ,με τη συμμετοχή επίσης του Αρχιεπισκόπου Αμερικής Ελπιδοφόρου, της Δόμνας Μιχαηλίδου και της Άννας Διαμαντοπούλου. Συντόνισε ο Σταύρος Γιαγκάζογλου. Προλόγισε ο Πρύτανης Γεράσιμος Σιάσιος . Το Συμπόσιο διοργανώθηκε με αφορμή την έκδοση του βιβλίου, «Υπέρ της του Κόσμου Ζωής», επιμ. π. Ι. Χρυσαυγής, D. B. Hart. Εκδόσεις «Ακρίτας», 2024.
