2 Απριλίου 2025
Ομιλία Ευάγγελου Βενιζέλου στο συνέδριο που διοργάνωσε το Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου- Ίδρυμα Θ. & Δ. Τσάτσου, «Νέες απειλές για τη δημοκρατία σήμερα»
Θέλω καταρχάς να συγχαρώ τα δύο ιδρύματα Τσάτσου, το ελληνικό και το γερμανικό, για τη συνεργασία τους και για το γεγονός ότι έχουν εγκαθιδρύσει αυτόν τον θεσμό του βραβείου Δημήτρης Τσάτσος. Μας δίνουν την ευκαιρία σήμερα να συζητάμε για τόσο σημαντικά θέματα, με αφορμή την επίδοση του βραβείου, και αυτό πιστεύω ότι είναι ένα πολύ ουσιαστικό πνευματικό μνημόσυνο στον Δημήτρη Τσάτσο, καθώς όλοι θα είχαμε την απορία τι θα έλεγε ο Δημήτρης Τσάτσος εάν ήταν σήμερα μαζί μας και αν τον καλούσαμε να απαντήσει στο ερώτημα, ‘Ποιες είναι οι νέες απειλές για τη δημοκρατία σήμερα’. Όταν λέμε σήμερα, εννοούμε κατά κυριολεξία σήμερα, δηλαδή μετά την 20η Ιανουαρίου του 2025 και την ανάληψη των καθηκόντων του προέδρου Τραμπ, γιατί είναι αλήθεια ότι έχουν ήδη συντελεστεί πολύ σημαντικές αλλαγές σε αυτό που λέμε Δύση και σε αυτό που λέμε φιλελεύθερη δημοκρατία.
Ας απαντήσουμε λοιπόν στο ερώτημα ποιες είναι οι νέες απειλές για τη δημοκρατία σήμερα. Καταρχάς να αποσαφηνίσω ότι, όταν μιλάμε για δημοκρατία εννοούμε προφανώς την αντιπροσωπευτική και φιλελεύθερη δημοκρατία, τη συνταγματική δημοκρατία, που είναι ένα νέο ιστορικό προϊόν που έχει ζωή περίπου δυόμιση αιώνων, στην πραγματικότητα είναι ο πυρήνας του κεκτημένου της νεωτερικότητας. Επίσης, μιλάμε για ένα φαινόμενο το οποίο δεν απλώς νέο, είναι και γεωγραφικά περιορισμένο, είναι δυτικό-κεντρικό φαινόμενο η δημοκρατία όπως την εννοούμε.
Δραματική μείωση της παγκόσμιας επιρροής της δημοκρατίας
Η μεγαλύτερη, η πρώτη, η προφανής απειλή για τη δημοκρατία σήμερα είναι: Η δραματική μείωση της παγκόσμιας επιρροής της. Σύμφωνα με τους πίνακες που έδωσε στη δημοσιότητα, το έγκυρο πλέον V-DEM, στον κόσμο υπάρχουν 88 δημοκρατίες, 29 φιλελεύθερες και 59 απλώς εκλογικές, άρα τοποθετημένες σε μια κατώτερη βαθμίδα, σε σχέση με την πλήρη δημοκρατία που είναι φιλελεύθερη, είναι δημοκρατία και κράτος δικαίου και 91 αυταρχικά καθεστώτα, εκλογικά, που είναι η πιο ήπια μορφή ή κλειστά που είναι η πιο ακραία μορφή αυταρχικού καθεστώτος.
Αυτή είναι η μικρότερη επίδοση των τελευταίων πάρα πολλών ετών. Σύμφωνα με τη μέτρηση αυτή, υπό συνθήκες φιλελεύθερης δημοκρατίας ζει μόλις το 12% του παγκόσμιου πληθυσμού, λιγότερο από ένα δισ. κόσμος, 900 εκατομμύρια πολιτών. Το μικρότερο ποσοστό των τελευταίων πολιτών. Και 3 στους 4 ανθρώπους παγκοσμίως, το 72% ζει σε αυταρχικά συστήματα διακυβέρνησης.
Η φιλελεύθερη δημοκρατία ως αξιακή επικράτεια της Δύσης
και η διαφοροποίηση της αμερικανικής και της ευρωπαϊκής αντίληψης
Τώρα, όταν λέω ότι το φαινόμενο της δημοκρατίας είναι δυτικοκεντρικό, εννοώ κάτι πάρα πολύ συγκεκριμένο. Εννοώ ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία είναι η αξιακή επικράτεια της Δύσης.
Εάν μας ενδιαφέρει η Δύση ως ιστορικό φαινόμενο, και ως στρατηγική οντότητα και ως θεσμική πολιτιστική κατάκτηση, τότε υπερασπιζόμαστε έδαφος, επικράτεια δηλαδή, αλλά και αξιακή επικράτεια, διανοητική, θεσμική, και αυτό έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία. Διότι η σύγκρουση των αντιλήψεων που βλέπουμε τους τελευταίους μήνες πλέον, ως προς τις προτεραιότητες ασφάλειας μεταξύ ΗΠΑ και Ευρωπαϊκής Ένωσης, το γεγονός δηλαδή, ότι ο ευρωατλαντικός άξονας που είναι ο πυρήνας της Δύσης, έχει διασπαστεί ως προς το θεμελιώδες ζήτημα που είναι η αίσθηση ασφάλειας- άλλη αίσθηση ασφάλειας έχει η Ευρώπη και άλλη έχει η Αμερική και η Ελλάδα βεβαίως έχει τη δική της υβριδική αίσθηση ασφάλειας, που δεν είναι ακριβώς η δυτική, η ευρωπαϊκή. Η ανάδειξη και η τεχνητή επιτάχυνση του οικονομικού ανταγωνισμού, μεταξύ των δύο πόλων της Δύσης, μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ, που πλέον βρίσκονται στα πρόθυρα εμπορικού πολέμου, έχει πάρα πολύ μεγάλες επιπτώσεις σε αυτό που λέγεται φιλελεύθερη δημοκρατία.
Αυτή είναι η δεύτερη πολύ μεγάλη απειλή: Η διάσπαση της πρόσληψης της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Αλλιώς την προσλαμβάνουν στις ΗΠΑ, πάντως η κρατούσα σήμερα αντίληψη, όχι η καθολική, αλλά η κρατούσα, και αλλιώς την προσλαμβάνει η κρατούσα αντίληψη στην Ευρώπη. Ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς στο Μόναχο, ανέδειξε αυτήν τη σύγκρουση αντιλήψεων μεταξύ Αμερικής και Ευρώπης , ως προς το τι είναι η φιλελεύθερη δημοκρατία. Ανέδειξε τη σημασία που έχει η ελευθερία του λόγου, το είπε και ο καθηγητής Peter Schiffauer, προηγουμένως, αλλά αυτό είναι μια ψευδής περιγραφή.
Γιατί, ναι, εμείς έχουμε μια μαχόμενη δημοκρατία στην Ευρώπη, μια δημοκρατία που όντως θα μπορούσαμε να τη χαρακτηρίσουμε και φοβική δημοκρατία, διότι σε πάρα πολλές χώρες φοβόμαστε τα αποτελέσματα των εκλογών ή των δημοψηφισμάτων, τα φοβούνται αυτοί που θεωρούν ότι μπορεί να ανατραπεί μια κατάσταση η οποία επικρατεί, μια κρατούσα αντίληψη, όπως είναι για παράδειγμα η κρατούσα αντίληψη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, που είναι και νομοθετημένη, προβλέπεται ρητά από τις ιδρυτικές συνθήκες. Αλλά από την άλλη μεριά η κρατούσα αντίληψη αυτή τη στιγμή για την αμερικανική δημοκρατία, αναδεικνύει μια δημοκρατία που είναι φοβική για τους ηττημένους και εκφοβιστική για όλους τους άλλους. Και αυτό συνιστά μια διάσπαση της αντίληψης περί της φιλελεύθερης δημοκρατίας, η οποία είναι υπονομευτική της σημασίας της, και της παγκόσμιας επιρροής της και της ανθεκτικότητάς της. Και εν πάση περιπτώσει, είναι ψευδές επίσης, ότι γίνεται σεβαστή αυτή τη στιγμή στην Αμερική η κλασική αντίληψη περί ελευθερίας του λόγου, που καταγράφεται στη νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου, όπου τα πάντα επιτρέπονται, το κάψιμο της σημαίας επιτρέπεται, το να παρελαύνουν οι αρνητές που Ολοκαυτώματος σε χωριό στο οποίο μένουν κυρίως απόγονοι θυμάτων του Ολοκαυτώματος επιτρέπεται. Αυτό δεν είναι αλήθεια.
Τώρα πλήττεται η ακαδημαϊκή ελευθερία, διακόπτεται η χρηματοδότηση εάν ένας θεσμός ακαδημαϊκός δεν ακολουθεί μια συγκεκριμένη αντίληψη για τη διεθνή πολιτική, άρα περιορίζεται η ελευθερία του λόγου και η ακαδημαϊκή ελευθερία,η πνευματική ελευθερία. Και εν πάση περιπτώσει, έχουμε το μεγάλο παράδειγμα του Μακαρθισμού και το ακόμη πιο απλό παράδειγμα του κομματικού συστήματος των ΗΠΑ, που δεν θέτει θέματα όπως αυτά που τίθενται στα κομματικά συστήματα των ευρωπαϊκών χωρών, όπου υπάρχει ζήτημα απαγόρευσης κομμάτων, απαγόρευσης συμμετοχής συνδυασμών σε εκλογικές διαδικασίες, επιβολής παρεπόμενων ποινών όπως η στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων, όπως έγινε στη Γαλλία, η οποία συγκλονίζεται λόγω της προσωρινής εκτελεστότητας της πρωτοβάθμιας απόφασης για τη στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων στη Μαρίν Λεπέν. Αλλά το κομματικό σύστημα των ΗΠΑ είναι έτσι αρθρωμένο που δεν είναι εύκολο να εμφανιστεί τρίτος σοβαρός υποψήφιος στις προεδρικές εκλογές και πάντως αυτός θα είναι ανεξάρτητος, δεν θα είναι εναλλακτικό κόμμα. Άρα τι να απαγορεύσεις;
Εδώ ήδη οι Δημοκρατικοί είναι σε ένα είδος, ας το πούμε έτσι, ηθικοπολιτικής «παρανομίας» αυτή τη στιγμή. Έχουν ηττηθεί τόσο βαθιά ως αντίληψη που ακόμη δεν μπορούν να διατυπώσουν έναν αντιπολιτευτικό λόγο. Υπό την έννοια αυτή υπερτονίζεται η διάκριση μεταξύ της φιλελεύθερης δημοκρατικής αντίληψης της αμερικανικής και της ευρωπαϊκής, γιατί νομίζω ότι κατά τρόπο προφανής επιδίωξη είναι να ενισχυθεί μια ακροδεξιά ή δήθεν αριστερή αντίληψη, κατά βάθος ακροδεξιά- διότι αυτά τα δύο λειτουργούν πολλές φορές ως συγκοινωνούντα δοχεία- η οποία εμφανίζεται δήθεν ως αντισυστημική ενώ στην πραγματικότητα είναι ακραία δημαγωγική, ακραία ανεύθυνη και βεβαίως οργανώνει μια «γιορτή του λαϊκισμού» η οποία θα δούμε πώς συνδέεται με τον γενετικό πυρήνα της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Πίσω απ' όλα αυτά βρίσκεται στην πραγματικότητα η αμφισβήτηση για το δόγμα ασφάλειας δηλαδή η διάρρηξη της αλληλεγγύης σε επίπεδο ασφάλειας και άμυνας μεταξύ των δύο πόλων της Δύσης που συγκροτούσαν ιστορικά και συγκροτούν και θέλω να ελπίζω ότι θα συγκροτούν και στο μέλλον, αυτή την αξιακή και θεσμική επικράτεια της Δύσης που αξίζει να την υπερασπίζεται κανείς.
Υπό αυτό το πρίσμα μπορεί να αντιληφθεί κανείς και την κριτική για τις εξελίξεις στη Ρουμανία και την αμηχανία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου που έκρινε απαράδεκτη την προσφυγική του αποκλεισθέντος υποψηφίου στις ρουμανικές προεδρικές εκλογές, διότι δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 3 του Πρώτου Προσθέτου Πρωτοκόλλου, διότι εδώ δεν έχουμε εκλογές για την ανάδειξη νομοθετικού σώματος αλλά προεδρικές εκλογές, άρα δεν υπάρχει νομική βάση. Μάλλον η παραδοσιακή εξελικτική ερμηνεία που εφαρμόζει το ΕΔΔΑ δεν βρήκε νομική βάση για την προσφυγή αυτή στο άρθρο 3 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου.
Και βεβαίως αντιλαμβανόμαστε και την αντίδραση για τη Μαρίν Λεπέν τώρα, που ήδη εκδηλώνεται στην ίδια τη Γαλλία, για να μην θυμηθώ τη δική μας προϊστορία με τις αποφάσεις του Αρείου Πάγου για το κόμμα Κασιδιάρη και την αναμενόμενη απόφαση του Ανωτάτου Ειδικού δικαστηρίου, του εκλογοδικείου, για το κόμμα των Σπαρτιατών.
Ας συνεχίσουμε όμως την τυπολογία των απειλών κατά τις δημοκρατίας . Είδαμε τις δύο βασικές απειλές, έτσι, τη μείωση της επιρροής και τη διάσπαση μεταξύ Αμερικανικής και Ευρωπαϊκής αντίληψης. Ας δούμε τώρα περαιτέρω μορφές απειλών κατά της Δημοκρατίας.
Εξωτερικές απειλές: Η γοητεία των αυταρχικών και ολοκληρωτικών καθεστώτων
Έχουμε απειλές πολύ σοβαρές, εξωτερικές. Οι απειλές αυτές εκκινούν από την γοητεία της ισχύος των αυταρχικών και ολοκληρωτικών καθεστώτων. Συμπεριλαμβανομένης της κινέζικης meritocracy. Η κινέζικη meritocracy, η κινεζική αξιοκρατία που είναι ένα μείγμα, ας το πούμε έτσι, κλασικού μαρξιστικο-λενινιστικού δόγματος και κουμφουκιανισμού, ασκεί πολύ μεγάλη γοητεία, και αυτό φάνηκε όταν δημοκρατικά και αυταρχικά πολιτεύματα κλήθηκαν να διαχειριστούν, ταυτοχρόνως, μια μεγάλη παγκόσμια κρίση που ήταν η πανδημία της Covid. Η συνύπαρξη, λοιπόν, δημοκρατικών και αυταρχικών καθεστώτων στο πλαίσιο του ρεαλισμού του διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων, διότι ο ρεαλισμός του διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων επιβάλλει τη συνύπαρξη και την κάμψη των κριτηρίων και των ευαισθησιών, νομίζω ότι επηρεάζει βαθιά ιδεολογικά, αξιακά τη φιλελεύθερη δημοκρατία, ως αξιακό σύστημα, στο εσωτερικό της.
Αυτό συνδέεται με ένα άλλο φαινόμενο, το οποίο πρέπει να το πούμε ως τίτλο, που είναι η εθνική κυριαρχία. Η Δημοκρατία κρίνεται στο εθνικό επίπεδο ακόμη, δηλαδή με πολύ αρχαϊκό τρόπο. Δεν κρίνεται σε υψηλότερα επίπεδα, δεν μπορούμε να μιλήσουμε σοβαρά για τη φιλελεύθερη δημοκρατία σε ευρωπαϊκό επίπεδο ή σε διεθνές επίπεδο. Παρότι υπήρξαν περίοδοι που θα μπορούσε να γίνει αποδεκτό ένα δόγμα « ανθρωπιστικής – δημοκρατικής» επέμβασης, διεθνούς, και αυτό έχει επιχειρηθεί, αλλά τώρα δεν είναι η εποχή για αυτό.
Υπό την έννοια αυτή η αμφισβήτηση της κυριαρχίας κλονίζει το πλαίσιο εντός του οποίου αναπτύσσεται το φαινόμενο της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Για να μην μιλήσω για το φαινόμενο της μετεξέλιξης ή της παρακμής ,εν θέλετε, του κράτους, που από-πολιτικοποιείται, από-ιδεολογικοποιείται, διεθνοποιείται, ιδιωτικοποιείται. Αυτό όμως είναι κάτι πολύ παλιότερο από την αλλαγή που έγινε στην αμερικανική διοίκηση.
Απειλές τεχνολογικές
Η δεύτερη κατηγορία απειλών είναι οι απειλές οι τεχνολογικές : διαδίκτυο, τεχνητή νοημοσύνη, deep fake news, μέσα κοινωνικής δικτύωσης, bots, αλλά εδώ μας καλεί η αμερικανική αντίληψη να μην ανησυχούμε για αυτά. Λέει ‘μην ανησυχείτε για αυτά, το πρόβλημά σας δεν είναι αυτά. Δεν είναι η ρωσική επέμβαση στις εκλογές στη Ρουμανία, ή στις ΗΠΑ τις ίδιες, -όπως είχε καταγγείλει η Χίλαρι Κλίντον-. Εδώ δείτε γιατί εσείς περιορίζετε με κριτήρια αξιακά τη συμμετοχή των κομμάτων, τη συμμετοχή των κομμάτων των υποψηφίων στην δική σας δημοκρατία’. Φανταστείτε τώρα πιο είναι το πεδίο της συζήτησης και αυτό που χαρακτήρισα προηγουμένως ως διάσπαση των δύο θεμελιωδών αντιλήψεων περί φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Απειλές εσωτερικές: Αξιακή παραίτηση και αυτοϋπονόμευση
Τέλος, έχουμε απειλές εσωτερικές που είναι η αξιακή παραίτηση και η αυτοϋπονόμευση της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Έλεγαν οι Βουρβόνοι, όπως ξέρετε, La légalité nous tue, η νομιμότητα μας σκοτώνει. Και η δημοκρατική νομιμότητα μπορεί να σε σκοτώσει. Αν είσαι υπερβολικά πιστός, μπορείς να δώσεις τα όπλα στους αντιπάλους της δημοκρατίας να την καταλύσουν. Αυτό είναι ένα ιστορικό πρόβλημα το οποίο είναι διαρκές. Δεν είναι μόνο της Βαϊμάρης, δεν είναι μόνο η άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία. Είναι το διαρκές πρόβλημα της καταστρατήγησης του Συντάγματος.
Εδώ λοιπόν έρχεται ο συνάδελφος Peter Schiffauer, και μας θυμίζει τον τίτλο «λαϊκή ύβρις» (popular hubris), που είναι στην πραγματικότητα αυτή η υπερβολική αυτοπεποίθηση και η αλαζονεία μιας κοινωνίας των πολιτών που ζει υπό συνθήκες δημοκρατικής ασφάλειας και παράδοσης. Έχει πει ο μέγιστος ιστορικός της αμερικανικής δημοκρατίας, που ελπίζω ότι θα έγραφε σήμερα διαφορετικά το θεμελιώδες βιβλίο του, ο Αλεξίς ντε Τοκβίλ, ‘το μεγαλύτερο βάρος για μια δημοκρατία είναι η στιγμή που πιστεύει ότι δεν έχει τίποτα πια να μάθει’. Αυτή είναι η ιστορική αλαζονεία μιας αυτάρεσκης δημοκρατίας που είναι περιορισμένη γεωγραφικά και η οποία δεν αντιλαμβάνεται τους εσωτερικούς της κινδύνους.
Η δημοκρατία μεταξύ συγκυρίας και Ιστορίας
Αυτή λοιπόν η απειλή, η εσωτερική, είναι γενετική. Διότι η απειλή του λαϊκισμού και του αντισυστημικού λόγου είναι σύμφυτη με τη δημοκρατία. Ενυπάρχει στη δημοκρατία.
Η δημοκρατία κινείται πάντα μεταξύ ανευθυνότητος και υπευθυνότητος, μεταξύ λαϊκισμού, απλούστευσης, δημαγωγίας και ανάληψης κόστους, διότι κινείται, όπως έχω πει πολλές φορές, και ίσως με έχετε ακούσει, ορισμένες και ορισμένοι, πάντα μεταξύ συγκυρίας και Ιστορίας. Η δημοκρατία κινείται με συγκυριακές αποφάσεις, διότι το στοιχείο της περιοδικότητας των εκλογών είναι θεμελιώδες στοιχείο του ορισμού της. Μια δημοκρατία είναι δημοκρατία εάν οργανώνει ελεύθερες, πλουραλιστικές, περιοδικές εκλογές.
Το στοιχείο της περιοδικότητας, της επανάληψης, που σημαίνει της περιορισμένης θητείας, της περιορισμένης εντολής, καθιστά τη δημοκρατία εν πολλοίς συγκυριακή. Αλλά τα αποτελέσματα της δημοκρατικής διακυβέρνησης κρίνονται ιστορικά και αυτές οι δύο διαστάσεις δεν μπορούν να συνενωθούν. Πάντως τις αντιλαμβανόμαστε σε περιόδους κρίσης.
Μπορεί να υπάρχει δημοκρατία χωρίς κοινωνικό συμβόλαιο;
Και υπάρχει κάτι βαθύτερο. Δεν γίνεται αντιληπτή πλέον η ιστορικώς θεμελιώδης και γενετική σχέση μεταξύ φιλελεύθερης δημοκρατίας και του κοινωνικού της συμβολαίου. Δηλαδή των κοινωνικών παραγωγικών αναπτυξιακών προϋποθέσεων της δημοκρατίας. Αλλά μπορεί να υπάρχει δημοκρατία χωρίς κοινωνικό συμβόλαιο; Χωρίς κοινωνική συνοχή και συμπερίληψη; Χωρίς έστω οριακό έλεγχο των ανισοτήτων;
Αν δεν απαντήσουμε στο ερώτημα, ανισότητες και δημοκρατία, που ήταν και το βασικό έργο για το οποίο πήρε το βραβείο Νόμπελ, ο Αμάρτια Σεν, δεν μπορούμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει στις κοινωνίες μας. Και ως εκ τούτου πρέπει να θέσουμε υπό συζήτηση πια ένα μεγάλο σχέδιο υπέρβασης αυτού του προβλήματος, το οποίο είναι υπαρξιακό και το οποίο είναι ταυτόχρονα πρόβλημα δημοκρατίας, αξιών, θεσμών, αντοχής της δημοκρατίας, ανθεκτικότητας του Συντάγματος και ασφάλειας για τη Δύση. Πρόβλημα εξαιρετικά πολύπλοκο. Και ταυτόχρονα πρόβλημα κοινωνικής ανθεκτικότητας και ανταγωνιστικότητας, παραγωγικού μοντέλου, διαχείρισης των δημοσιονομικών προϋποθέσεων και ούτω καθεξής.
Η μετά- αντιπροσωπευτική δημοκρατία
Άρα επαναφέρω την παλιά μου ιδέα, που είναι η ιδέα από το 2008 για την post-representative democracy, τη μετα-αντιπροσωπευτική δημοκρατία, η οποία μας επιτρέπει να δούμε ποια είναι τα όρια της θεσμικής εξέλιξης της φιλελεύθερης δημοκρατίας, τι μπορεί να κάνει για να προστατεύσει τον εαυτό της. Ξεκινώντας από το ερώτημα, ποιος διατηρεί τώρα το τεκμήριο αντιπροσώπευσης της κοινωνίας. Ποιος αντιπροσωπεύει την κοινωνία; Διότι η κοινωνία αυτή τη στιγμή διεκδικεί την αυτο-αντιπροσώπευσή της, δεν αναγνωρίζει τεκμήριο αντιπροσώπευσης στο δημοκρατικό πολιτικό σύστημα, που αναδεικνύεται κατά το Σύνταγμα, αλλά δεν διατηρεί παρά ελάχιστα τη νομιμοποίησή του, όχι τη νομιμότητά του, όχι την εντολή του, αλλά τη νομιμοποίηση ως έννοια της πολιτικής επιστήμης, δηλαδή ως σχέση αξιοπιστίας , αποδοχής και κύρους.
Τη διεκδικούν την αντιπροσώπευση αυτή, οι αυθόρμητοι εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις, η προκαταλαμβάνουσα δημοκρατία των δημοσκοπήσεων, η δημοκρατία του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, υπό την έννοια του forum που λειτουργεί, της αγοράς.
Και βέβαια, υπάρχει κάμψη της πολιτικής συμμετοχής σε όλες τις τυποποιημένες διαδικασίες, όχι μόνο στα κόμματα και στον συνδικαλισμό, παντού. Βεβαίως αυτό σημαίνει ότι δεν αρκεί να λες ότι δημοκρατία σημαίνει πλειοψηφική αρχή, γιατί με την πλειοψηφική αρχή δεν υπερβαίνεις το κλίμα. Θέλεις μεταπλειοψηφικές εγγυήσεις για πάρα πολλά θέματα.
Χωρίς μεταπλειοψηφικές εγγυήσεις και συναινέσεις, δεν μπορείς να αντιμετωπίσεις τέτοιους απειλές και προκλήσεις. Αυτό σημαίνει βεβαίως αναδιανομή της εξουσίας. Που σημαίνει ότι δεν μπορεί η εκτελεστική εξουσία, η νομοθετική εξουσία, να λειτουργεί με αυτό το πρότυπο, το οποίο τώρα το απογειώνει ο πρόεδρος Τράμπ, με το δόγμα της ενότητος της εκτελεστικής εξουσίας, το οποίο δεν έχει γίνει απολύτως δεκτό και νομολογιακά, στις ΗΠΑ. Πάντως το απογειώνει με τα executive orders που εκδίδει.
Άρα πρέπει να δούμε αυτό το ζήτημα με έναν τρόπο επείγοντα, διότι εδώ έχουμε ζητήματα, όπως είπα, υπαρξιακά, ζητήματα ασφάλειας, υπό κάθε δυνατή έννοια του όρου, ασφάλειας θεσμικής, ασφάλειας στρατιωτικής, ασφάλειας κοινωνικής. –
