6 Μαΐου 2026
Κίρκη Κεφαλέα
Πρόεδρος του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας, της Θεολογικής Σχολής, ΕΚΠΑ
Laudatio (Έπαινος) για τον Ευάγγελο Βενιζέλο
Παναγιώτατε Πάτερ και Δέσποτα, Οικουμενικέ Πατριάρχα, Κύριε Κύριε
Βαρθολομαίε Μακαριώτατε Αρχιεπίσκοπε Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Κύριε Κύριε Ιερώνυμε
Αξιότιμε κ. Πρύτανη
Αξιότιμη κ. Υπουργέ Παιδείας και Θρησκευμάτων
Αξιότιμες κυρίες και κύριοι
Σήμερα είναι μέρα χαράς και περηφάνειας για το ΕΚΠΑ και ιδιαίτερα για το Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας και για τη Νομική Σχολή του. Με ιδιαίτερη τιμή και βαθύ αίσθημα ευθύνης στεκόμαστε ενώπιόν σας για να αποδώσουμε την πρέπουσα τιμή σε μία εξέχουσα προσωπικότητα διεθνούς εμβέλειας, στον Ευάγγελο Βενιζέλο.
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος, πρώην Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης, ομότιμος Καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στην Νομική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, αποτελεί επί σειρά ετών μία από τις πλέον επιδραστικές προσωπικότητες της ελληνικής ακαδημαϊκής ζωής και του δημόσιου βίου, που συνδέει τη νομική επιστήμη με την πολιτική επιστήμη και τις θεολογικές τους αναγωγές αναζητώντας πάντα μία θεωρία της δημόσιας πράξης.
Σήμερα ο καθηγητής Ευάγγελος Βενιζέλος λαμβάνει από το Ίδρυμά μας, την ύψιστη τιμητική ακαδημαϊκή διάκριση. Κι αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι δεν είναι απλώς ένας διακεκριμένος νομικός και πολιτικός: είναι ένας στοχαστής, ο οποίος μέσα από τη μακρά δημόσια παρουσία του και το πλούσιο επιστημονικό του έργο κατάφερε με το εύρος της γνώσης του, να γεφυρώσει δημιουργικά τον χώρο του Συνταγματικού Δικαίου με τα βαθύτερα θεολογικά και εκκλησιολογικά ζητήματα που σχετίζονται με τον σύγχρονο δημόσιο βίο. Μέσα από το έργο και τον λόγο του, ανέδειξε με ιδιαίτερη ευαισθησία τη σημασία της σχέσης Πολιτείας και Εκκλησίας όχι ως πεδίο αντιπαράθεσης, αλλά ως χώρο γόνιμου διαλόγου, ιστορικής συνείδησης και θεσμικής ισορροπίας σε μία δημοκρατική και ευρωπαϊκή κοινωνία.
Με βαθιά γνώση της ορθόδοξης παράδοσης και των κανονικών δομών, προσεγγίζει τα θέματα αυτά με σεβασμό, σωφροσύνη και επιστημονική ακρίβεια. Δεν περιορίζεται σε μια τυπική νομική ανάλυση΄ αντιθέτως, κατορθώνει να αναδείξει και τη θεολογική διάσταση των θεσμών, φωτίζοντας τη ζωντανή σχέση μεταξύ θρησκευτικού φαινομένου, ιστορίας και δικαίου.
Σε μία εποχή όπου οι εύκολες απλουστεύσεις συχνά κυριαρχούν, ο λόγος του είναι πάντοτε σύνθετος αλλά διαυγής, αυστηρός αλλά ταυτόχρονα βαθιά ανθρώπινος. Υπερασπίστηκε συχνά την ανάγκη κατανόησης της Εκκλησίας όχι μόνο ως θεσμού, αλλά ως φορέα πολιτισμού, ταυτότητας και πνευματικής συνέχειας. Με σεβασμό προς την ορθόδοξη παράδοση και ταυτόχρονα με ανοιχτότητα στις προκλήσεις της εποχής, ανέδειξε την ανάγκη συνεργασίας θεσμών και κοινωνίας υπέρ του γενικού συμφέροντος.
Το συγγραφικό του έργο είναι πολυδιάστατο και καλύπτει ευρύ φάσμα θεμάτων: συνταγματικό δίκαιο, πολιτική θεωρία, ιστορία, διεθνείς σχέσεις, ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, καθώς και ζητήματα θεολογικά, πολιτισμού και πολιτικής ηθικής.
Πιο συγκεκριμένα θα αναδείξουμε την μεγάλη προσφορά του που σχετίζεται με το δίκαιο και τη θεολογία:
1.Το έργο του Ευάγγελου Βενιζέλου, «Οι σχέσεις κράτους και εκκλησίας ως σχέσεις συνταγματικά ρυθμισμένες» που εκδόθηκε το 2000, έχει επηρεάσει καθοριστικά τη σχετική επιστημονική συζήτηση και έχει θέσει το πλαίσιο της συζήτησης για το κανονιστικό περιεχόμενο και την ανάγκη ή μη αναθεώρησης του άρθρου 3 του Συντάγματος. Όπως εξηγεί ο Ευάγγελος Βενιζέλος το άρθρο 3 δεν εισάγει κάμψη της θρησκευτικής ελευθερίας των μη ορθοδόξων.
Διαρρυθμίζει, πρώτον, τις σχέσεις μεταξύ Ελληνικού Κράτους και Οικουμενικού Πατριαρχείου και περιβάλλει, δεύτερον, με μία θεσμική εγγύηση τη θρησκευτική ελευθερία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, δηλαδή του πιο μαζικού υποκειμένου αυτού του συνταγματικού δικαιώματος. Το Σύνταγμα εισάγει μάλιστα, σύμφωνα με την ανάλυση του Ευάγγελου Βενιζέλου, δύο διαφορετικά συστήματα σχέσεων Κράτους και Εκκλησίας. Ένα σύστημα ομοταξίας που διέπει τις σχέσεις Κράτους και Οικουμενικού Πατριαρχείου και ένα σύστημα που διέπει τις σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας της Ελλάδος. Το σύστημα αυτό δεν είναι, όπως έχει επικρατήσει να λέγεται, το σύστημα της «νόμω κρατούσης πολιτείας» αλλά το σύστημα της συνταγματικά οριοθετημένης πολιτείας. Αυτό όμως το σύστημα οικοδομείται κατά βάση στη διάταξη του άρθρου 13 περί θρησκευτικής ελευθερίας και μόνο συμπληρωματικά στη διάταξη του άρθρου 3. Ούτως ή άλλως, αναλύει ο Ευάγγελος Βενιζέλος, το Κράτος είναι αυτό που επικαλείται το άρθρο 3 για να παρέμβει στα εκκλησιαστικά πράγματα, ενώ η Εκκλησία επικαλείται κάθε φορά που θέλει να προστατευθεί το μη υποκείμενο σε αναθεώρηση άρθρο 13 παρ. 1, όπως αυτό συμπληρώνεται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Αυτό έγινε και ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην υπόθεση της εκκλησιαστικής περιουσίας.
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος έχει τεκμηριώσει, ήδη από το 2006, ότι όλα τα ζητήματα που θέτουν οι υποστηρικτές της κατάργησης του άρθρου 3 μπορούν να αντιμετωπισθούν με μία μινιμαλιστική μέθοδο, με την προσθήκη μίας ερμηνευτικής δήλωσης υπό το άρθρο 3, που προβλέπει και ρητά ότι το άρθρο 3 δεν μπορεί να θεμελιώσει αποκλίσεις από τη θρησκευτική ελευθερία και τη θρησκευτική ισότητα. Η πρόταση αυτή έχει ευρύτατη επιστημονική και πολιτική απήχηση, όπως φάνηκε από τις συζητήσεις για τις συνταγματικές αναθεωρήσεις του 2008 και του 2019.
Δεν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο του Ευάγγελου Βενιζέλου μεταφράστηκε στα ρωσικά το 2008.
2. Ο Ευάγγελος Βενιζέλος έχει αφιερώσει πλήθος μελετών του στη θέση του Οικουμενικού Πατριαρχείου τόσο κατά το ελληνικό Σύνταγμα (άρθρα 3 και 105 για τον Καταστατικό Χάρτη του Αγίου Όρους) όσο και κατά το Διεθνές Δίκαιο. Χαρακτηριστικές είναι οι μελέτες του «Ένα έμμεσο κεκτημένο της Πατριαρχίας Βαρθολομαίου του Α΄: Η ανάδειξη της κανονικής και νομικής θέσης του Οικουμενικού Πατριαρχείου κατά το άρθρο 3 του ελληνικού Συντάγματος» που περιλαμβάνεται στον Τιμητικό Τόμο της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ για την τριακονταετή διακονία του Οικουμενικού Πατριάρχου κ. Βαρθολομαίου Α΄ και «Η θέση του Οικουμενικού Πατριαρχείου κατά το Ελληνικό Σύνταγμα» που δημοσιεύτηκε το 2018 στα Νομοκανονικά, στο πανηγυρικό τεύχος για τη δεκαπενταετία από την έκδοση του περιοδικού.
Ειδική πτυχή του έργου του καθηγητή Ευάγγελου Βενιζέλου είναι η νομοκανονική υποστήριξη, με πλήθος μελετών και παρεμβάσεων, της χορήγησης από το Οικουμενικό Πατριαρχείο του τόμου της αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας. Ενδεικτική είναι η μελέτη του «Η εποχή Βαρθολομαίου και το κεκτημένο του ουκρανικού αυτοκεφάλου».
3. Το θρησκευτικό φαινόμενο και η αντιμετώπισή του στον ενιαίο ευρωπαϊκό συνταγματικό χώρο είναι ένα άλλο προσφιλές αντικείμενο για τον Ευάγγελο Βενιζέλο. Η μελέτη του για «Το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα και το θρησκευτικό φαινόμενο» δημοσιεύτηκε και στα αγγλικά και στα ελληνικά. Πιο πρόσφατη είναι η μελέτη του “Religious Freedom for Muslims: A Challenge to the Historical Foundations and Resilience of European Constitutionalism”.
4. Ο τίτλος της πρόσφατης ομιλίας του Ευάγγελου Βενιζέλου, «Η μαρτυρία του Οικουμενικού Πατριαρχείου εν μέσω των σύγχρονων γεωπολιτικών εξελίξεων και προκλήσεων», στην ετήσια συνάντηση της αδελφότητας των οφικιαλίων του Οικουμενικού Θρόνου παρουσία της Αυτού Θειοτάτης Παναγιώτητος, περιγράφει ένα άλλο αντικείμενο των ενδιαφερόντων του.
5. Το πιο δυναμικό όμως, συναφές με τη θεολογική επιστήμη, πεδίο στο οποίο κινείται ο Ευάγγελος Βενιζέλος, είναι η πολιτική και νομική θεολογία, δύο αντικείμενα που ανθίζουν στη διεθνή επιστημονική συζήτηση και βιβλιογραφία. Το βιβλίο του Πολιτική Θεολογία και Συνταγματική Ηθική που κυκλοφόρησε το 2024, έχει καταστεί έργο αναφοράς. Ενδεικτικές είναι οι μελέτες του για τη σχέση Βίβλου και Συντάγματος και για τη σχέση συνταγματικής και χριστιανικής αντίληψης ως προς τη βιοηθική, όπως και οι πρόσφατες εισηγήσεις του σε επιστημονικά συνέδρια με τους τίτλους «Είναι ακόμη εμφανές το χριστιανικό υπόβαθρο του Ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού;» και «Ποια είναι ή ποια μπορεί να είναι η σχέση της Ορθοδοξίας με τα ανθρώπινα δικαιώματα στην εποχή μας;», όπως και η παρέμβασή του στο Διεθνές Συνέδριο της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ για τα 1700 χρόνια από τη σύγκληση της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου, με θέμα «Η σημασία και επικαιρότητα της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου», στην καταληκτήρια στρογγυλή τράπεζα με ειδικότερο αντικείμενο «Οικουμενικότητα και Παγκοσμιοποίηση».
Όπως εξηγεί ο Ευάγγελος Βενιζέλος η «πολιτική θεολογία» είναι μία διαδεδομένη αλλά αμφίσημη έννοια που χρησιμοποιείται με διαφορετικό περιεχόμενο αφενός σε θύραθεν συμφραζόμενα, κυρίως στο πεδίο της πολιτικής και της συνταγματικής θεωρίας, αφετέρου σε εκκλησιολογικά και ευρύτερα θεολογικά συμφραζόμενα. Στην πρώτη της όψη η πολιτική θεολογία αναφέρεται στις θεολογικές βάσεις της πολιτικής θεωρίας και φιλοσοφίας, ιδίως της πολιτειολογίας/θεωρίας του κράτους. Υπάρχει όμως και η άλλη όψη της πολιτικής θεολογίας ή μάλλον η άλλη χρήση του ίδιου όρου για να αποδώσει όχι την ενασχόληση με εκκοσμικευμένες θεολογικές έννοιες που έχουν καταστεί πολιτικές και πολιτειακές, αλλά και με πολιτικά συμφραζόμενα, τα πολιτικά διλήμματα και τις πολιτικές στοχεύσεις του θεολογικού, πιο συχνά εκκλησιαστικού λόγου.
Ενδεικτικά και εν συντομία αναφέρθηκε μέρος από το ογκώδες έργο του τιμωμένου καθώς περιοριστήκαμε στα πεδία ενδιαφερόντων του που σχετίζονται με τη θεολογία, γνωρίζοντας πως αυτή διαχέεται σε πολλές εκφάνσεις της κοινωνίας και του δημόσιου βίου.
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος ξεχωρίζει για τη ρητορική του δεινότητα, τη βαθιά ιστορική του γνώση και την ικανότητά του να συνδέει το παρελθόν με το παρόν, προσφέροντας πολύτιμες προοπτικές για το μέλλον. Το έργο του αποτελεί σημείο αναφοράς για όσους πιστεύουν στη δύναμη των θεσμών, στο διάλογο και στην καλλιέργεια της δημοκρατικής συνείδησης. Αυτό που καθιστά το έργο του ξεχωριστό δεν είναι μόνο η επιστημονική του αρτιότητα, αλλά και η ικανότητά του να αρθρώνει λόγο που εμπνέει, που συνθέτει και που προάγει τον διάλογο.
Όταν ο τίτλος του επιτίμου διδάκτορα απονέμεται σε τέτοιας ολκής εξαίρετους επιστήμονες, η τιμητική χειρονομία επιστημονικής αναγνώρισης καθίσταται σημείο αναφοράς για όλα τα μέλη και τους φοιτητές του Ιδρύματός μας, πρότυπο προς μίμηση στο δρόμο του επιστημονικού μόχθου και της αριστείας. Για αυτήν την αφορμή και ευκαιρία προόδου και βελτίωσης που μας δίδεται, είμαστε ευγνώμονες προς τον καθηγητή Ευάγγελο Βενιζέλο.
Ως αναγνώριση της πολυετούς, υψηλού επιπέδου και ουσιαστικής συμβολής του στην προαγωγή του διαλόγου ανάμεσα στη θεολογική επιστήμη και τη νομική επιστήμη, καθώς και της συμβολής του στην προαγωγή ενός ουσιαστικού διαλόγου ανάμεσα στην Εκκλησία και τη σύγχρονη κοινωνία, καλούμαστε σήμερα να του αποδώσουμε τον σπάνιο τίτλο του επιτίμου διδάκτορα που δίδεται σε προσωπικότητες μεγάλου κύρους.
Κύριε Καθηγητά σας ευχαριστούμε για όσα έχετε προσφέρει και συνεχίζετε να προσφέρετε. Η παρουσία και το έργο σας αποτελούν πηγή έμπνευσης και παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές.
Σας αξίζει κάθε τιμή!
* Παρουσίαση του έργου και της προσωπικότητας του Ευ. Βενιζέλου από την Πρόεδρο του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας της Θεολογικής Σχολής, καθηγήτρια Κίρκη Κεφαλέα, κατά την τελετή αναγόρευσής του σε επίτιμο διδάκτορα της Νομικής Σχολής και του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Για την αντιφώνηση του Ευ. Βενιζέλου παρακαλούμε δείτε εδώ
