6 Μαΐου 2026
Σπύρος Βλαχόπουλος
Καθηγητής της Νομικής Σχολής, ΕΚΠΑ
Laudatio (Έπαινος) για τον Ευάγγελο Βενιζέλο
Παναγιώτατε Αρχιεπίσκοπε Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης και Οικουμενικέ Πατριάρχη, κ.κ. Βαρθολομαίε,
Μακαριώτατε Αρχιεπίσκοπε Αθηνών και πάσης Ελλάδος, κ. κ. Ιερώνυμε,
Αξιότιμε κ. Πρύτανη του ΕΚΠΑ, καθηγητή κ. Γεράσιμε Σιάσο,
Αξιότιμη εκπρόσωπε του Πρωθυπουργού, Υπουργέ Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, κυρία Σοφία Ζαχαράκη,
Αξιότιμε Αρχηγέ της Μείζονος Αντιπολίτευσης, κύριε Νίκο Ανδρουλάκη,
Αξιότιμε πρώην Πρόεδρε της Δημοκρατίας, Ακαδημαϊκέ, επίτιμε Καθηγητά, κύριε Προκόπη Παυλόπουλε,
Αξιότιμη πρώην Πρόεδρε της Δημοκρατίας, κυρία Κατερίνα Σακελλαροπούλου,
Αξιότιμοι πρώην Πρωθυπουργοί, κύριοι Αντώνη Σαμαρά, Παναγιώτη Πικραμμένε και Ιωάννη Σαρμά,
Αξιότιμες κυρίες και κύριοι Υπουργοί και Υφυπουργοί,
Αξιότιμες κυρίες και κύριοι Βουλευτές,
Αξιότιμοι Πρόεδροι των Ανωτάτων Δικαστηρίων,
Αξιότιμη Πρόεδρε του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους,
Αξιότιμοι εκπρόσωποι των Σωμάτων Ασφαλείας και των Ενόπλων Δυνάμεων
Σεβασμιώτατοι Μητροπολίτες,
Αξιότιμοι Πρυτάνεις,
Αξιότιμοι πρώην Πρυτάνεις του Πανεπιστημίου μας,
Αξιότιμα μέλη της Ακαδημίας Αθηνών,
Αξιότιμα μέλη του Συμβουλίου Διοίκησης του Πανεπιστημίου μας,
Αξιότιμοι Αντιπρυτάνεις,
Αξιότιμοι και αξιότιμες Κοσμήτορες και Πρόεδροι των Σχολών και των Τμημάτων του Πανεπιστημίου μας,
Αξιότιμες κυρίες καθηγήτριες και κύριοι καθηγητές,
Αξιότιμε πρώην Αντιπρόεδρε της Κυβέρνησης, ομότιμε καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου κ. Ευάγγελε Βενιζέλο
Ύστερα από τον χαιρετισμό του Πρύτανη του Πανεπιστημίου μας που ανέδειξε την πολυσχιδή δράση του Τιμώμενου στον δημόσιο βίο, επιτρέψτε μου να περιοριστώ στην προσωπικότητα και το έργο του Ευάγγελου Βενιζέλου στο πεδίο του συνταγματικού δικαίου.
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος άρχισε την ακαδημαϊκή του πορεία το 1980, σε ηλικία μόλις 23 ετών, με τη διδακτορική του διατριβή που είχε ως θέμα τη λογική του πολιτεύματος και τη δομή της εκτελεστικής εξουσίας στο Σύνταγμα του 1975. Το 1984, σε ηλικία 27 ετών, παρουσιάζει την υφηγεσία του για τα όρια αναθεώρησης του Συντάγματος. Έκτοτε έχει δημοσιεύσει συνολικά περισσότερες από 300 επιστημονικές μελέτες σε περιοδικά, πρακτικά συνεδρίων και συλλογικούς τόμους, 13 μονογραφίες, 12 συλλογές μελετών και 14 διδακτικά βιβλία, ενώ ήταν επιμελητής σε 12 συλλογικούς τόμους. Ανάμεσα στα έργα του ξεχωρίζει το εγχειρίδιο του οργανωτικού συνταγματικού δικαίου με τίτλο «Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου» με πρώτο έτος έκδοσης το 1991, ενώ φέτος εξέδωσε και το βιβλίο του για τη Γενική Θεωρία των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Εκτός από τις νομικές μελέτες του, έχει συγγράψει 13 βιβλία και πολυάριθμα άρθρα και δοκίμια και σε άλλα πεδία πέραν του συνταγματικού δικαίου, όπως για θέματα θεολογίας, εξωτερικής, οικονομικής και πολιτιστικής πολιτικής.
Ο καλός πανεπιστημιακός καθηγητής δεν κρίνεται όμως μόνον από το συγγραφικό του έργο, αλλά και από τη διδακτική του ικανότητα. Γιατί ο καλός πανεπιστημιακός καθηγητής είναι πάνω απ’ όλα Δάσκαλος, Δάσκαλος που εμπνέει και κερδίζει τους φοιτητές του. Οι φοιτητές θυμούνται τους καθηγητές τους περισσότερο από τις παραδόσεις τους και λιγότερα από τα βιβλία τους. Και στο πεδίο αυτό ο Ευάγγελος Βενιζέλος υπήρξε -και συνεχίζει να είναι μέσω της διδασκαλίας του στα Μεταπτυχιακά Προγράμματα Σπουδών- μοναδικός. Όπως επισημαίνουν οι Επιμελητές του Ανταποδοτικού-Τιμητικού Τόμου για τον Ευάγγελο Βενιζέλο που εκδόθηκε το 2024 με εξήντα συμβολές μαθητών και συνεργατών του, «η προφορική του διδασκαλία περιείχε πάντοτε κάτι περισσότερο σε σχέση με τη γραπτή απόδοσή της, είχε δηλαδή μια αυτόνομη χρησιμότητα, την οποία αντιλαμβάνονταν ενστικτωδώς οι νεαροί φοιτητές με την αθρόα συμμετοχή στα μαθήματά του. Για τον Ευ. Βενιζέλο το πανεπιστημιακό μάθημα ήταν η πρώτη προτεραιότητά του ανάμεσα σε όλες τις άλλες, δεν έχασε και δεν ανέβαλε ποτέ κανένα μάθημα, δεν το ανέθεσε ποτέ σε κάποιον άλλον».
Όποιος είχε τη χαρά να διαβάσει κείμενα του Ευάγγελου Βενιζέλου και ταυτόχρονα να τον γνωρίσει από κοντά, είχε και την ευκαιρία να διακρίνει δύο βασικά του χαρακτηριστικά σε επιστημονικό και ανθρώπινο επίπεδο. Το πρώτο είναι ο κοσμοπολιτισμός του. Με βαθύ σεβασμό στο στοιχείο της παράδοσης, ο Ευάγγελος Βενιζέλος ήταν πάντα ανοικτός σε διεθνή ρεύματα και επιρροές. Σε νομικό επίπεδο, ήταν από τους πρώτους που συνέλαβαν και αξιοποίησαν ερμηνευτικά το φαινόμενο του «πολυεπίπεδου συνταγματισμού» ή, αλλιώς, του «επαυξημένου Συντάγματος». Το συνταγματικό δίκαιο μέχρι πριν από ορισμένες δεκαετίες ήταν το κατεξοχήν «εθνικό» δίκαιο. Τα πάντα εξετάζονταν υπό το πρίσμα των ρυθμίσεων του εθνικού συντακτικού νομοθέτη, με κάποιες ελάχιστες «νότες» συγκριτικού συνταγματικού δικαίου σε επίπεδο de constitutione ferenda. Τις τελευταίες όμως δεκαετίες, το συνταγματικό δίκαιο έχει διεθνοποιηθεί και έχει αλλάξει ριζικά φυσιογνωμία. Το ενωσιακό και διεθνές δίκαιο έχουν υπεισέλθει στο DNA του συνταγματικού δικαίου. Σε αντίθεση μάλιστα με ό,τι θα πίστευε κανείς, η επιρροή αυτή δεν αφορά μόνον τα θεμελιώδη δικαιώματα αλλά και το οργανωτικό μέρος του Συντάγματος.
Το δεύτερο χαρακτηριστικό του Ευάγγελου Βενιζέλου είναι η συμφιλιωτική και η εξισορροπητική του διάθεση. Αυτή η ιδιότητα είναι ίσως λιγότερο γνωστή, γιατί «επισκιάζεται» από τον δυναμικό και πληθωρικό του χαρακτήρα. Όσοι όμως τον ζήσαμε σε ακαδημαϊκό επίπεδο, από τα επιστημονικά συνέδρια και τις ημερίδες μέχρι τα συλλογικά πανεπιστημιακά όργανα, γνωρίζουμε πολύ καλά ότι ο Ευάγγελος Βενιζέλος λειτουργούσε και λειτουργεί ενοποιητικά. Η σύνθεση των διαφορετικών απόψεων και των αντίρροπων τάσεων αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα του τιμώμενου Καθηγητή.
Το 1961, ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους δημοσιολόγους, ο Peter Lerche, δημοσίευσε στο γερμανικό περιοδικό δημοσίου δικαίου «Deutsches Verwaltungsblatt» ένα ιστορικό κείμενο με τον τίτλο «Stil, Methode, Ansicht», δηλαδή «Στυλ, Μέθοδος, Άποψη». Αυτό ακριβώς είναι ο Ευάγγελος Βενιζέλος! Ποιος μπορεί να αμφισβητήσει το στυλ του; Πληθωρικός, παιγνιώδης, ευθύς αλλά και εκεί που πρέπει υπαινικτικός, πολεμικός, αλλά ταυτόχρονα συνθετικός και συμπεριληπτικός. Ο Ευάγγελος Βενιζέλος είναι επίσης μεθοδικός. Ο λόγος του έχει πάντοτε αρχή, μέση και τέλος και διακρίνεται από συνεκτικότητα. Και, τέλος, ο Ευάγγελος Βενιζέλος έχει άποψη. Άποψη με την οποία μπορεί να συμφωνείς ή να διαφωνείς, αλλά σε κάθε περίπτωση άποψη που είναι πρωτότυπη και θεμελιωμένη, άποψη που προβληματίζει, άποψη που εμπλουτίζει τον δημόσιο διάλογο και προάγει τον συνταγματικό λόγο.
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος είναι σήμερα ο πλέον γνωστός και έγκριτος θεωρητικός του συνταγματικού δικαίου. Το να είσαι θεωρητικός, δεν είναι όμως πάντοτε πλεονέκτημα. Στην Laudatio του προς τιμήν του τότε Προέδρου του Αρείου Πάγου, Αντώνιου Ζηλήμονα, το 1939 ο σπουδαίος Κωνσταντίνος Τριανταφυλλόπουλος σημείωνε: «συχνά ο θεωρητικός … γυρίζει τα έγγραφα, διαβάζει όλα τα βιβλία επί ημέρας και εβδομάδας και διαρκώς αναβάλλει …, όπως τα παιδιά που έχουν πονόδοντον και με διαφόρους προφάσεις αναβάλλουν την πορείαν προς το οδοντιατρείον». Τέτοια προβλήματα δεν αντιμετωπίσατε όμως ποτέ εσείς, αγαπητέ και τιμώμενε συνάδελφε. Αμέσως μόλις ανέκυπτε κάποιο συνταγματικό ζήτημα, εκφράζατε άποψη και παίρνατε θέση. Γρήγορα μεν, για να διατηρηθεί η επικαιρότητα του λόγου σας, αλλά όχι βιαστικά. O Ευάγγελος Βενιζέλος είναι ο κατεξοχήν συνταγματολόγος, ο οποίος συνδυάζει θεωρία και πράξη. Γι’ αυτό δικαίως ο Ανταποδοτικός Τόμος προς τιμήν του, φέρει τον τίτλο: «Η θεωρία της συνταγματικής πράξης».
Τελικά, τι είναι αυτό που μπορεί να ξεχωρίσει κανείς στο ξεχωριστό έργο του Ευάγγελου Βενιζέλου; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολη. Γιατί όπως παρατήρησε ο Αντώνης Μανιτάκης, ένας άλλος μεγάλος συνταγματολόγος που δυστυχώς έφυγε πρόσφατα από κοντά μας, «Είναι αδύνατον μέσα από την απέραντη εργογραφία του Βαγγέλη και τον πλούτο των ευφάνταστων ιδεών του να ξεχωρίσει κανείς μία ιδέα του, χωρίς να αδικήσει τις άλλες. Όπως είναι αδύνατον να τον κατατάξεις σε μια Σχολή ή σε ένα από τα γνωστά ρεύματα της θεωρίας του Συνταγματικού Δικαίου, για τον απλούστατο λόγο ότι είναι ο ίδιος, από μόνος του, μια Σχολή, που δύσκολα ανιχνεύεται και ακόμη δυσκολότερα κατανοείται, περιγράφεται και ακολουθείται».
Εάν πάντως ήμουν αναγκασμένος να ξεχωρίσω μια από τις πολυάριθμες συμβολές του Ευάγγελου Βενιζέλου στο σύγχρονο συνταγματικό δίκαιο, αυτή θα ήταν ότι έφερε το Σύνταγμα και το συνταγματικό δίκαιο στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου. Αυτό είναι το ζητούμενο του σύγχρονου συνταγματικού δικαίου. Όπως τόνιζε πρόσφατα στο αποχαιρετιστήριο μάθημά του ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου του Μονάχου και τέως Δικαστής του Γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου, Peter Huber, «το συνταγματικό δίκαιο πρέπει να αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία στον δημόσιο διάλογο … Αυτό που χρειάζεται είναι πιο σοβαρές συζητήσεις πάνω σε συνταγματικά ζητήματα σε μια ανοιχτή κοινωνία ερμηνευτών του Συντάγματος, όπως την περιέγραψε ο Peter Häberle πριν από δεκαετίες … ». Αυτό ακριβώς κατάφερε ο Ευάγγελος Βενιζέλος. Έφερε το συνταγματικό δίκαιο στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου. Καθοριστικό ρόλο σε αυτό διαδραμάτισε και διαδραματίζει ο τόσο δραστήριος «Κύκλος Ιδεών», τον οποίο ίδρυσε ο Τιμώμενος το 2015.
Παναγιώτατε, Κυρίες και Κύριοι,
Ο Μάρκος Αυρήλιος στο έργο του «Τα εις εαυτόν» γράφει: «Βραχύβιον και ο επαινών και ο επαινούμενος και ο μνημονεύων και ο μνημονευόμενος». Υπάρχει όμως και κάτι που δεν είναι βραχύβιο, κ. Βενιζέλο, αγαπητέ Βαγγέλη: Το έργο σου!
Καλώς ήρθες, και επίσημα, στις τάξεις της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών!
Σας ευχαριστώ πολύ!
* Παρουσίαση του έργου και της προσωπικότητας του Ευ. Βενιζέλου από τον καθηγητή της Νομικής Σχολής, Σπυρίδωνα Βλαχόπουλο, μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, κατά την τελετή αναγόρευσής του σε επίτιμο διδάκτορα της Νομικής Σχολής και του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Για την αντιφώνηση του Ευ. Βενιζέλου παρακαλούμε δείτε εδώ
