20 Νοεμβρίου 2025
Τοποθετήσεις Ευάγγελου Βενιζέλου στο Διεθνές Συνέδριο της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ για τα 1700 χρόνια από τη σύγκληση της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου, με θέμα «H σημασία και επικαιρότητα της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου», στη στρογγυλή τράπεζα: «Οικουμενικότητα και Παγκοσμιοποίηση»
Ευ. Λιανός-Λιάντης: Η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος αποτελεί το ιστορικό παράδειγμα μιας κοινότητας, που επιχειρεί να αρθρώσει μία συνεκτική κοσμοθεωρία, όπου ο Μέγας Κωνσταντίνος προσδιόρισε τη δική του λειτουργική ευθύνη έναντι του εκκλησιαστικού σώματος με τον αινιγματικό τίτλο του «ἐπισκόπου τῶν ἐκτός».
Στη σημερινή στρογγυλή τράπεζα, οικειοποιούμαστε μεθοδολογικά αυτόν τον προσδιορισμό για να υποδεχθούμε τους τρεις εκλεκτούς συνομιλητές μας, αναγνωρίζοντας στο πρόσωπό τους τρεις σύγχρονους «ἐπισκόπους τῶν ἐκτός», που διακονούν την ορθοταξία του δημόσιου βίου κι ερμηνεύουν τις κοσμικές δομές της ανθρώπινης συνεργασίας. Φιλοξενούμε αυτούς τους διακεκριμένους αναλυτές της δημόσιας σφαίρας ως οιονεί «θεολογικούς» στοχαστές, καθώς ο καθένας διερευνά τη δυναμική του ανθρώπινου πνεύματος και την οργάνωση της Πολιτείας από τη δική του επιστημονική σκοπιά.
Ο πρώτος συνομιλητής εμβαθύνει στη δομή της Κρίσης και της Απόφασης. Ως θεματοφύλακας της συνταγματικής τάξης, διερευνά πώς η πολιτική κοινότητα αντικειμενικοποιεί τη βούλησή της σε Δίκαιο, αναζητώντας την αναγκαία νοημοσύνη που συγκρατεί το πολιτικό σώμα απέναντι στην εντροπία της ιστορίας και την αυθαιρεσία της ισχύος.
Η μεγάλη ηθική αρετή του Ευάγγελου Βενιζέλου έγκειται στην ικανότητά του να διατηρεί την διανοητική ακεραιότητα και την πολιτική ευθύνη σε συνθήκες που συνωμοτούν για την εγκατάλειψή τους. Σε εποχές, όπου η πολιτική ρητορεία τείνει προς τον λαϊκισμό και την απλοποίηση, η δική του φωνή διατηρεί την πολυπλοκότητα τής ανάλυσης και τον σεβασμό στη νοημοσύνη του πολίτη. Όταν η οικονομική κρίση προκαλούσε τον πειρασμό της εύκολης κατηγορίας και του συνωμοσιολογικού ερμηνευτισμού, αυτός επέμεινε στην ιστορική αιτιότητα, στη θεσμική ευθύνη, στην αναγκαιότητα του συλλογικού αυτοπροβληματισμού. Η διαλλακτικότητά του προήλθε όχι από έλλειψη πεποιθήσεων αλλά από τη στοχαστική επίγνωση ότι η δημοκρατική πολιτική προϋποθέτει την αναγνώριση του άλλου ως ισότιμου συνομιλητή, η συναίνεση απαιτεί θυσίες από όλους, η σταθερότητα βασίζεται στη νομιμοποίηση μέσω της συμμετοχής. Η πίστη του στη συνταγματική δημοκρατία ως θεμελιώδη αξία και όχι απλώς ως τεχνική διαδικασία, η προσήλωσή του στο κοινωνικό κράτος ως ηθική επιταγή της νεωτερικότητας, η αντίληψή του για την Ευρώπη ως πολιτιστικό και πολιτικό ορίζοντα της ελληνικής κοινωνίας, όλα μαρτυρούν έναν δημόσιο άνδρα, που αντιμετώπισε τα μεγάλα ζητήματα της εποχής του με την σοβαρότητα και την βαθύτητα, που αυτά απαιτούσαν, αντιστεκόμενος στον πειρασμό της ιδεολογικής απλότητας υπέρ της πολιτικής σοφίας.
Ένα κεντρικό αποτέλεσμα της Νίκαιας ήταν η εμπέδωση της αρχής ότι η οικουμενική απόφαση, ο κανόνας της Συνόδου, υπερισχύει της τοπικής παράδοσης ή της αυθεντίας μεμονωμένων επισκόπων, στο όνομα της ενότητας. Αυτό συνιστά έναν σαφή περιορισμό της τοπικής κυριαρχίας.
Η ερώτησή μου κύριε πρόεδρε είναι, η σύγχρονη παγκοσμιοποίηση θέτει τα εθνικά κράτη και τα συντάγματά τους σε διαρκή διάδραση και συχνά τριβή με το υπερεθνικό δίκαιο. Πώς η εμπειρία της Εκκλησίας όπου η τοπική αυτονομία συνυπάρχει με την οικουμενική δέσμευση, μπορεί να φωτίσει τη σημερινή συνταγματική πρόκληση και ποια είναι τα όρια της εκχώρησης της εθνικής κυριαρχίας σε παγκοσμιοποιημένους θεσμούς, ώστε να μην διακυβεύεται ο πυρήνας της δημοκρατικής αρχής και του εθνικού κράτους δικαίου;
Ευ. Βενιζέλος: Κατάλαβα στο τέλος την υστεροβουλία των επαίνων, διότι κάνατε μία εξαιρετικά κολακευτική παρουσίαση και μετά κάνετε μία εξαιρετικά δύσκολη ερώτηση, οπότε νομίζω ότι πετύχατε τον στόχο σας, να μας θέσετε προ των ευθυνών μας.
Αρχίζω με ένα βαθύ προτεσταντικό δίδαγμα, ότι όντως έχω βρεθεί στη διαδρομή μου την πολιτική αντιμέτωπος με την υποχρέωση να εφαρμόσω την «ηθική της ευθύνης» και όχι να επικαλεστώ την «ηθική της πεποίθησης» όπως έλεγε ο Μαξ Βέμπερ, διότι ο καθένας μπορεί να επικαλείται τις πεποιθήσεις του, τις αξίες του και ως εκ τούτου να μην αναλαμβάνει τις ευθύνες του, έναντι της κοινωνίας, έναντι της δημοκρατίας και έναντι της ιστορίας. Όσα λέμε, ούτως ή άλλως τα λέμε διερχόμενοι μέσω της ιστορίας. Μπορεί ο καθένας να έχει τον προσανατολισμό του τον απώτερο, μπορεί αυτός να είναι εσχατολογικός, σωτηριολογικός, μπορεί να είναι αγνωστικιστικός, αλλά πάντως διερχόμεθα όλοι μέσω της ιστορίας.
Τώρα θα σας απαντήσω εμμέσως καταρχάς και μετά ευθέως. Το 2001 είχα τη μεγάλη χαρά να υποδεχθώ στην Ελλάδα και μάλιστα να τον συνοδεύσω και στη Θεσσαλονίκη τον Χόρχε Σεμπρούν, τον διάσημο Ισπανό-Γάλλο συγγραφέα, υπουργό Πολιτισμού της Ισπανίας. Μεταξύ πολλών άλλων είχε γράψει μαζί με τον Κ. Γαβρά και το σενάριο της ταινίας «Ζ». Αυτός λοιπόν μέσα στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού και αφού είχε δει τη μόνιμη έκθεση «Από τα Ηλύσια Πεδία στον Παράδεισο», δηλαδή από την αρχαιοελληνική αντίληψη για τη μετά θάνατον ζωή στη χριστιανική, μου είχε πει μία μικρή ιστορία. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, ιδρύθηκε στο Μεξικό ένας θεσμός, ο οποίος, το είχα σημειώσει από τότε, λέγεται Fondο de cultura economica, και δρα σε όλες τις ισπανόφωνες χώρες. Ο Σεμπρούν το ερεύνησε, πώς είναι δυνατόν αυτός ο θεσμός που εκδίδει πολλά βιβλία, ασχολείται με φιλοσοφικούς προβληματισμούς, έχει πολιτιστική κατά βάση δραστηριότητα, λέγεται Fondo de cultura economica. Βρήκε το εξής, ότι ο ιδρυτής, ένας διάσημος Μεξικανός διανοούμενος, είχε στείλει στον τυπογράφο από την Ευρώπη στην οποία βρισκόταν, τις οδηγίες να τυπωθεί ο τίτλος του νέου ιδρύματος και έγραφε ότι θέλει να κάνει το Fondo de cultura ecumenica. Ο τυπογράφος δεν κατάλαβε το ecumenica και το έκανε economica. Αυτό συνοψίζει, ως μικρή ιστορίας, τη σχέση μεταξύ οικουμενικότητας και παγκοσμιοποίησης.
Η οικουμενικότητα της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου είναι και μία οικουμενικότητα πολιτικής θεολογίας. Εμείς δεν είμαστε επίσκοποι των εκτός, επίσκοπος των εκτός ήταν ο Μέγας Κωνσταντίνος ως ο άγιος της πολιτικής θεολογίας. Η Οικουμενική Σύνοδος προϋποθέτει ότι θα τη συγκαλέσει ο πανίσχυρος πολιτικός ηγέτης και θα επιβάλει αυτού του τύπου τη σχέση Πολιτείας και Εκκλησίας, η οποία εγγυάται την καθαρότητα του δόγματος, προκειμένου αυτό να λειτουργεί τελικά ως αυτοκρατορική ιδεολογία, δηλαδή ως νομιμοποιητική θεμελίωση της αυτοκρατορίας. Άρα η οικουμενικότητα, όπως αποτυπώνεται τότε, πριν από 1.700 χρόνια, ήταν μία οικουμενικότητα αυτοκρατορική, πολιτική και φυσικά το οικονομικό στοιχείο δεν ήταν ευκαταφρόνητο, όπως έχουν αποδείξει οι έρευνες για όλες τις φάσεις της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας που εμείς αποκαλούμε Βυζάντιο, αλλά πάντως κυριαρχούσε η πολιτική ισχύς, η στρατιωτική ισχύς και υπήρχε πολύ μεγάλη ανάγκη για καθαρότητα του δόγματος.
Η παγκοσμιοποίηση όπως την αντιλαμβανόμαστε τα τελευταία ας πούμε 30-40 το πολύ χρόνια, κυρίως μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού και την επιβολή μίας μονοπολικής ( ενός μόνο πόλου δηλαδή) κατάστασης στη διεθνή πραγματικότητα, είναι κάτι το τελείως διαφορετικό. Είναι στην πραγματικότητα η μετεξέλιξη του διεθνούς εμπορίου, η αλλαγή του τρόπου με τον οποίο οργανώνονται οι αλυσίδες παραγωγής και εφοδιασμού, η ταχύτητα με την οποία κινούμαστε στη χρηματοοικονομική σφαίρα, η ταχύτητα στην ενημέρωση, η οποία γίνεται σε πραγματικό χρόνο. Άρα έχουμε μία ροή πληροφοριών, μία ροή πολιτιστικών προτύπων, κυρίως όμως έχουμε μία ροή όχι ολοκληρωμένων αγαθών, αλλά επιμέρους διεργασιών που καταλήγουν κάποια στιγμή σε ένα τελικό προϊόν και έχουμε και μία κολοσσιαία χρηματοοικονομική σφαίρα, η οποία κυριαρχεί επί όλων των άλλων. Αυτό έχει συναντήσει τα όρια του προσφάτως, τους τελευταίους 11 μήνες.
Ο Πρόεδρος Τραμπ είναι αυτός, ο οποίος άλλαξε ριζικά τα δεδομένα, διότι παρακολουθούμε τους τελευταίους 11 μήνες την επαναπολιτικοποίηση της παγκοσμιοποίησης εν ψυχρώ, την υπέρ-πολιτικοποίηση της διεθνούς οικονομίας, τον συναλλακτικό βολονταρισμό ο οποίος επιβάλλεται παντού και κυρίως επιβάλλεται στην αγορά, την αυτορρυθμιστική ικανότητα της οποίας δεν αναγνωρίζει ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, δηλαδή ο επικεφαλής της μεγάλης χώρας του καπιταλισμού. Και ο επικεφαλής της Δύσης υπό προϋποθέσεις, λέει συνοπτικά « είμαι έτοιμος να ασκήσω το καθήκον του αρχηγού της Δύσης, εάν οι υπόλοιποι εταίροι αποδεχθούν τους όρους μου, αλλιώς θα κινούμαι μόνο με αμερικανικά κριτήρια, η Αμερική είναι για εμένα η προτεραιότητα».
Άρα έχουμε σε δράση εργαλεία που ανακόπτουν την παγκοσμιοποίηση, με κορυφαίο εργαλείο τους δασμούς. Έχουμε υπερ-πολιτικοποίηση της διεθνούς κατάστασης αλλά η στρατιωτική ισχύς, η πολιτική απειλή, η άσκηση εκβιασμών, τα διλήμματα, η συνεχής διαπραγμάτευση, συνοδεύονται και από εργαλεία αμιγώς οικονομικά, όπως είναι η πολιτική δασμών που αλλάζει ανά πάσα στιγμή, προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι . Οι στόχοι αυτοί συνδέονται σε μεγάλο βαθμό με την τεχνολογία, με τη μεγάλη μάχη για την κοινωνία της πληροφορίας, δηλαδή με νέους «ορόφους» που έχουν υψωθεί πάνω στη βάση της παλιάς οικουμένης, πάνω στη σφαίρα του πλανήτη μας έχουν υψωθεί άλλες σφαίρες. Έχει υψωθεί η κυβερνοσφαίρα, η σφαίρα του διαστήματος, σφαίρα φαινομενικά άυλη αλλά εντέλει δραματικά υλική που είναι αυτή των χρηματοοικονομικών συναλλαγών η οποία γεννά διαρκώς υπεραξίες.
Ο Πρόεδρος Τραμπ λοιπόν ξεκινά από την απόλυτη ισχύ του εσωτερικά, από το δόγμα της ενιαίας εκτελεστικής εξουσίας το οποίο αποδέχεται εν πολλοίς η νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου . Γίνεται πανίσχυρος Πρόεδρος, δεν είναι ο Πρόεδρος που περιγράφει ο Αλεξίς ντε Τοκβίλ στο «Η Δημοκρατία στην Αμερική», δεν είναι ο αρχικός Πρόεδρος του Συντάγματος των Ηνωμένων Πολιτειών που ήταν σχετικά αδύναμος, είναι ο πανίσχυρος Πρόεδρος χωρίς αντίβαρα, ούτε Δικαστήριο που είναι το κορυφαίο αντίβαρο, ούτε Κογκρέσο, στην πραγματικότητα ούτε Πολιτείες. Τις καθυποτάσσει τις Πολιτείες με την Εθνοφρουρά και είναι ανά πάσα στιγμή ανοικτό το ενδεχόμενο να επιβάλει και emergency law, παρότι δεν προβλέπεται ρητά.
Αυτή λοιπόν την εσωτερική ισχύ τη μεταφέρει στο εξωτερικό και στην πραγματικότητα θέλει να εγκαθιδρύσει μία εικόνα διεθνή, ένα σχήμα που βασίζεται στην κατανομή σφαιρών επιρροής, δηλαδή να γυρίσουμε πίσω στο 1945. Αναγνωρίζει ότι θα έχουν σφαίρες επιρροής και οι άλλοι, δηλαδή και η Κίνα και η Ρωσία ως περιφερειακή δύναμη, όχι ως παγκόσμια δύναμη, η Κίνα ίσως και ως παγκόσμια δύναμη, υπό προϋποθέσεις. Στο πλαίσιο αυτό «συμπιέζει» την παγκοσμιοποίηση και επαναδιατυπώνει την αφήγηση της οικουμενικότητας.
Ας κάνουμε μία βασική διάκριση, η παγκοσμιοποίηση είναι μία κατάσταση των διεθνών συναλλαγών, της διεθνούς οικονομίας, της διεθνούς αλυσίδας παραγωγής αξιών. Η οικουμενικότητα είναι μία αφήγηση, μία μνήμη, μία αντίληψη, είναι ένας λόγος ο οποίος είναι ταυτόχρονα δυτικοκεντρικός και χριστιανικός. Στην αντίληψη περί οικουμενικότητας η οποία είναι βαθιά οριενταλιστική, προβάλλεται ως πανίσχυρο και αναμφισβήτητο ένα δυτικό κατά βάθος και εντέλει πρότυπο, το οποίο συμπεριλαμβάνει και την ανατολική εκδοχή του χριστιανισμού, την ανατολική christianitas εντός της ευρείας εκδοχής της Δύσης ,που συμπεριλάμβανε ιστορικά όλη την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Από την σκοπιά αυτή η οικουμενικότητα είναι ένα πεδίο στο οποίο αναπτύσσεται ταυτόχρονα ο Ευαγγελισμός, η διεκδίκηση της δικαιοδοσίας επί όσων βρίσκονται in partibus infidelium και ταυτόχρονα η απώτερη δυναμική του διαφωτισμού, της νεωτερικότητας. Από εκεί απορρέει η οικουμενικότητα του δυτικού νομικού πολιτισμού, η οικουμενικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η οικουμενικότητα της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η οικουμενικότητα προϋποθέτει την διεκδίκηση της ηγεμονίας ενός παραδείγματος, μιας αντίληψης.
Στο όνομα λοιπόν της χριστιανικής εκδοχής της οικουμενικότητας αναπτύσσονται ιεραποστολικές δράσεις, δράσεις Ευαγγελισμού, στο όνομα της οικουμενικότητας του δυτικού νομικού πολιτισμού, μπορεί να θεμελιωθεί η λεγόμενη ανθρωπιστική επέμβαση, η λεγόμενη δημοκρατική επέμβαση, μπορεί να υποστηριχθεί η Αραβική Άνοιξη, μπορεί να ξεκινήσει ο πόλεμος στη Λιβύη, ο πόλεμος στο Ιράκ, μπορεί να αλλάξει ο παγκόσμιος χάρτης. Αυτό όμως πρέπει να υποστηρίζεται από τους μηχανισμούς της παγκοσμιοποίησης και κυρίως από τη στρατιωτική προστασία της παγκοσμιοποίησης.
Τώρα αυτά πόση σχέση μπορεί να έχουν με τους θεοφόρους Πατέρες της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου; Ο κοινός παρονομαστής μπορεί να είναι η πολιτική θεολογία, δηλαδή η καταγωγική σχέση που έχουν με την θεολογία οι βασικές έννοιες της πολιτικής φιλοσοφίας, της συνταγματικής θεωρίας, της θεωρίας του Διεθνούς Δικαίου. Νομίζω ότι αυτό μας φέρνει η Νίκαια που είναι όχι μόνο η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος αλλά και η μεγάλη Σύνοδος της πολιτικής θεολογίας.
2η τοποθέτηση
Ευ. Λιανός-Λιάντης: Θα περάσω σε μια γενικότερη θεματική: ο ορισμός της ετερότητας τότε και τώρα. Διότι η Νίκαια εδραίωσε την Ορθοδοξία ορίζοντας ταυτόχρονα και τον άλλο, τον αιρετικό. Η ενότητα της Οικουμένης, οικοδομήθηκε μέσω του αποκλεισμού. Η παγκοσμιοποίηση, επιβάλλοντας τους δικούς της κανόνες, παράγει και τους δικούς της άλλους, τον αντισυστημικό εν γένει. Η καταδίκη του αρειανισμού σηματοδότησε την αρχή μίας διαλεκτικής μεταξύ Ορθοδοξίας και αίρεσης που όρισε την ευρωπαϊκή σκέψη για αιώνες. Εάν ο εθνικισμός και ο λαϊκισμός είναι η σύγχρονη αίρεση της παγκοσμιοποίησης, πρέπει να αντιμετωπιστούν όπως ο αρειανισμός, δηλαδή ως ένα λάθος που πρέπει να εξαλειφθεί για χάρη της ενότητας ή μήπως γινόμαστε μάρτυρες της σύγκρουσης δύο ασύμβατων, αλλά εξίσου ανθρώπινων αξιών, της ορθολογικής παγκόσμιας οικουμένης από τη μία και της ρομαντικής ανάγκης του ανήκειν, ανάγκης για μία ιδιαίτερη ταυτότητα από την άλλη; Πώς διαχειρίζεται η φιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση αυτή τη σύγκρουση χωρίς να γίνεται η ίδια ολοκληρωτική; Κύριε Πρόεδρε, ο λόγος σε εσάς.
Ευ. Βενιζέλος: Πρέπει να σας πω ότι θέτετε εξαιρετικά πολύπλοκο και εν μέρει εσωτερικά αντινομικό ερώτημα στο οποίο θα επιχειρήσω να απαντήσω . Οπότε ξεκινώ από το θέμα της ετερότητας. Καταρχάς η αντίληψη περί διαφορετικότητας, περί άλλου, περί εχθρού και φίλου την εποχή της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου είναι ριζικά διαφορετική από αυτήν που ισχύει σήμερα κατά τη δυτική αντίληψη που συνάπτεται με τη φιλελεύθερη δημοκρατία και το θεσμικό της περιβάλλον. Για να φθάσουμε βέβαια εδώ, περάσαμε από την εξολόθρευση του άλλου, δηλαδή από τη θεμελίωση της ταυτότητας στον θάνατο του άλλου, αυτή ήταν η εμπειρία του ευρωπαϊκού μεσοπολέμου, του ναζισμού, του Ολοκαυτώματος. Σε προγενέστερες περιόδους αυτή είναι και η εμπειρία πλήθους πολέμων θρησκευτικών που είχαν ως πεδίο τους και την Ευρώπη για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Χωρίς την εμπειρία αυτή δεν θα ολοκληρωνόταν η νεωτερική αντίληψη περί δημοκρατίας η οποία βασίζεται στη νεωτερική αντίληψη περί κράτους και κυριαρχίας, δηλαδή δεν θα φθάναμε στο βεστφαλικό εθνικό κράτος από το οποίο γεννιέται η συνταγματική δημοκρατία, δηλαδή η δημοκρατία σε συνάφεια με το κράτος δικαίου.
Υπό την έννοια αυτή, η χριστιανική επιρροή σε αυτό που λέγεται φιλελεύθερη δημοκρατία, δυτικός θεσμικός πολιτισμός, αφορά τον πυρήνα των αξιών, την αναζήτηση της θέωσης. Αυτό ήταν το βασικό μήνυμα της Νίκαιας, η δυνατότητα της θέωσης του ανθρώπου την οποία δεν παρείχε ο αρειανισμός. Μέσα από την εμπειρία των θρησκευτικών πολέμων γεννιέται το συνταγματικό κράτος και η φιλελεύθερη δημοκρατία ως απάντηση στην αγριότητα του χριστιανικού φονταμενταλισμού.
Επίσης πρέπει να πω ότι είναι δύσκολο να διαπιστώνουμε ποιοι είμαστε εμείς και ποιος είναι ο άλλος αυτή τη χρονική περίοδο, αν το εγώ και το άλλος αφορά την σχέση Ανατολής και Δύσης, γιατί στη Νίκαια χωρίς τη σύμπραξη του Πατριάρχη της Δύσεως, έστω εν τη απουσία του, δεν θα είχαμε ορθοτομήσει τον λόγον της αληθείας, δεν θα είχαμε καταλήξει στο ομοούσιο. Αλλά και στην άλλη μεγάλη έριδα που είναι η εικονομαχία, που είναι μία συγκλονιστική διανοητικά και ιδεολογικά σύγκρουση πέρα από τη θεολογική, τον λόγον της αληθείας τον αναζήτησε στη Δύση η διχασμένη Ανατολή. Για αυτό είπα ότι και η ανατολική εκδοχή του χριστιανισμού ανήκει στο christendom, ανήκει στην christianitas συνολικά, όταν εστιάζουμε στη δυτικοκεντρική προσέγγιση της οικουμενικότητας.
Τώρα, ο άλλος είναι ο άλλος της πολιτιστικής διαφορετικότητας, της εθνολογικής, της γονιδιακής ; Αναγνωρίζουμε ότι το Ισλάμ είναι ο άλλος, ότι οι ανατολικές θρησκείες είναι ο άλλος, ότι έχουμε δηλαδή ένα θρησκειολογικού χαρακτήρα πλουραλισμό και μία ανεκτικότητα; Αναγνωρίζουμε ότι ο άλλος είναι αυτός που δεν πιστεύει, αυτός που αμφισβητεί μέσα από την αναζήτηση, τη θεολογική ενδεχομένως που διατρέχει ανά πάσα στιγμή τον κίνδυνο να κατηγορηθεί για αιρετικότητα; Εάν ο άλλος είναι ο πολιτικός αντίπαλος, αυτό είναι κάτι μηδαμινό, είναι κάτι πολύ μικρό, διότι ο πολιτικός αντίπαλος ενυπάρχει στη δημοκρατία, άρα στο θεμέλιο της δυτικής αντίληψης για την οικουμενικότητα, η δημοκρατία έχει πάντα το σπέρμα της αμφισβήτησής της, για αυτό πρέπει να είναι μαχόμενη δημοκρατία. Ας πούμε ο λαϊκισμός, η δημαγωγία και για να γίνω ακόμη πιο ακριβής, η ροπή προς τις ακροδεξιές αντιλήψεις, η αντιδημοκρατικότητα είναι εγγενές στοιχείο της δημοκρατίας. Το ερώτημα είναι μέχρι ποιου βαθμού μπορούμε να ανεχθούμε στο όνομα της δημοκρατικής νομιμότητας να μας δολοφονεί η νομιμότητα, αυτό έλεγαν οι Βουργόνοι “la légalité nous tue”, «η νομιμότητα μας σκοτώνει».
Αυτό είναι το βασικό ερώτημα των σύγχρονων δημοκρατιών, αλλά οι σύγχρονες δημοκρατίες δεν μπορούν να δώσουν απάντηση σε αυτό γιατί έχει διαρραγεί το κοινωνικό συμβόλαιο επί του οποίου βασίζονται, δηλαδή δεν υπάρχουν οι κοινωνικές, οι οικονομικές, οι αναπτυξιακές προϋποθέσεις επάνω στις οποίος θεμελιώθηκε το οικοδόμημα αυτό, το κολοσσιαίο, το πολύτιμο της δυτικής δημοκρατίας, δεν υπάρχουν ούτε στην Ευρώπη, ούτε στην Αμερική, στις δύο πλευρές της Ατλαντικής Συμμαχίας και έτσι αναζητούμε πάλι τον εχθρό στο εσωτερικό της δημοκρατίας, στο εσωτερικό της Δύσης και όχι στο άλλο ημισφαίριο της οικουμένης, σε αυτό που δεν μας ανήκει, ας το πούμε έτσι, πολιτιστικά ή ιστορικά.
Η διάκριση μεταξύ εχθρού και φίλου, λέει άλλος μεγάλος θεωρητικός της πολιτικής θεολογίας - κάνω το τόξο από τον Μέγα Κωνσταντίνο στον ναζιστή Καρλ Σμιτ - είναι το θεμέλιο της πολιτικής. Όντας το θεμέλιο της πολιτικής, είναι και το θεμέλιο της δημοκρατίας όπως παραδέχονται μη δημοκράτες, γιατί αυτοί είναι ντεσιζιονιστές, δεν είναι δημοκράτες, είναι βαθιά αντιδημοκράτες. Άρα η Δύση έχει μέσα της πάντα, ιδεολογικά, επιστημολογικά μπορώ να πω, τη βαθιά αμφισβήτηση της δημοκρατίας, ότι τίποτα από αυτά δεν είναι αυτονόητο. Εάν όμως αποδεχθούμε την diversity, την πολιτιστική διαφοροποίηση και ποικιλία, βεβαίως πρέπει να αποδεχθούμε ότι μπορεί να υπάρχει και άλλη αλήθεια, δηλαδή ότι μπορεί να υπάρχει και άλλο πρωτόκολλο σωτηρίας. Για αυτό πάντα πάσχουμε από μεταφραστικά προβλήματα, εμείς μιλάμε για οικουμενικότητα, δεν μιλάμε για ουνιβερσαλισμό, παρότι η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι όχι οικουμενική, είναι universal, είναι ουνιβερσαλιστική. Αλλά ο ουνιβερσαλισμός, ξέρετε καλύτερα από εμένα, προσπαθεί να απαντήσει στο ερώτημα εάν υπάρχει πιθανότητα σωτηρίας των μη πιστευόντων, των μη βαπτισθέντων, των μη ευαγγελισθέντων, δηλαδή στην πραγματικότητα μας φέρνει αντιμέτωπους με την ελιτίστικη και ενδεχομένως αλαζονική θεώρηση των πραγμάτων επειδή εμείς έχουμε αυτό το χάρισμα, μας προσφέρθηκε δηλαδή αυτή η χάρις να λυτρωθούμε από το προπατορικό αμάρτημα μέσα από το βάπτισμα. Οι άλλοι, οι μη ορθόδοξοι, τι θα απογίνουν; Δηλαδή θα μείνει το περίπου 95% του παγκόσμιου πληθυσμού χωρίς αυτή τη χάρη, χωρίς αυτή τη δυνατότητα;
Αυτό ανοίγει μία συζήτηση που την έχετε κάνει στη Θεολογική Σχολή Αθηνών εδώ και πάρα πολλές δεκαετίες με τη συμμετοχή πολύ σημαντικών θεολόγων. Νομίζω ότι κατά βάθος αυτό είναι το ζήτημα, εμείς τους αφήνουμε να κάνουν τις επιλογές τους, δηλαδή αποδεχόμαστε τη συνύπαρξη δημοκρατίας και αυταρχικών πολιτευμάτων. Όσο μειονοτική είναι η δυτική δημοκρατία, τόσο μειονοτικός είναι και ο χριστιανισμός. Υπό συνθήκες φιλελεύθερης δημοκρατίας αυτή τη στιγμή, με βάση τις τελευταίες έρευνες, ζουν 900.000.000 ανθρώπων στον πλανήτη, αυτό είναι περίπου το 1/10 του παγκόσμιου πληθυσμού, οι υπόλοιποι δεν ζουν υπό τέτοιες συνθήκες, ζουν υπό συνθήκες αυταρχικών και ολοκληρωτικών πολιτευμάτων. Αλλά και η Ορθοδοξία, αν περιορίσουμε τη συζήτηση στην Ορθοδοξία, είναι το 4% του παγκόσμιου πληθυσμού, είναι το 12% του συνολικού χριστιανικού πληθυσμού.
Θα διατηρήσουμε υπέρ ημών αυτό το πλεονέκτημα, θα το διαφυλάξουμε ως φυλακτό και θα αρνηθούμε στους άλλους την κοινωνία -αυτή είναι η πραγματική κοινωνία - την κοινωνία με τη δυνατότητα της σωτηρίας; Πώς τους αντιμετωπίζουμε; Ως ήδη χαμένους σε αυτό τον απώτερο πόλεμο που είναι ο πόλεμος για την εσχατολογική μας προοπτική; Αυτός είναι ο άλλος, αυτός που είναι εκτός της εμβέλειας του μηνύματος, εκτός του corpus mysticum, που δεν έχει την ευκαιρία να γίνεται τμήμα του σώματος του Χριστού;
Αποδεχόμαστε την αξία του ανθρώπου για αυτούς; Αποδεχόμαστε ότι είναι υποκείμενα των θεμελιωδών δικαιωμάτων; Αποδεχόμαστε ότι μπορεί να αποκτήσουν δημοκρατία; Αποδεχόμαστε ότι μπορεί να αποκτήσουν τεχνολογία, προοπτικές ανάπτυξης; Δείτε λοιπόν πόσο πιο εύκολη είναι η θέση η δική μου ως θεωρητικού του Συντάγματος, του Δικαίου και του κράτους, γιατί η δική μου επαγγελία είναι μία επαγγελία που συμπεριλαμβάνει όλους αυτούς εν δυνάμει, δεν τους αποκλείει, τους δίνει τη δυνατότητα να υπάρχουν μέσα σε αυτό, εάν θελήσουν, εάν μπορέσουν, εάν προσπαθήσουν. Αλλά η χριστιανική επαγγελία πρέπει, ας μου επιτραπεί να πω ενώπιον έγκυρων θεολόγων, να αναζητήσει μία έμπνευση αγιοπνευματική για το πώς θα απαντήσει σε αυτό το θεμελιώδες ερώτημα, εάν θα μείνουμε καθηλωμένοι στον μικρόκοσμό μας που είναι μικρότερος της εθνοφυλετικής θεώρησης, που είναι αιρετική.
Αυτή θεωρώ ότι πρέπει να είναι η μεγάλη διερώτηση, όπως συνηθίζεται να λέγεται, για τον εορτασμό της Νίκαιας. Δηλαδή ποιο είναι το οικουμενικό μήνυμα της Νίκαιας τώρα, το επικαιροποιημένο, τι θα γιορτάσουμε; Θα γίνει η κοινή επίσκεψη Οικουμενικού Πατριάρχη και Πάπα στη Νίκαια, ελπίζω ότι θα είναι όλοι οι Πατριάρχες των Πρεσβυγενών Πατριαρχείων, σχεδόν όλοι, θα είμαστε κοντά στην εικόνα της Πενταρχίας . Το μήνυμα ποιο θα είναι; Ότι τα τέσσερα Ορθόδοξα Πρεσβυγενή Πατριαρχεία επικοινωνούν με το Πατριαρχείο της Δύσεως; Πρέπει να αναζητηθεί ένα πραγματικά οικουμενικό μήνυμα , το οποίο μπορεί όμως να κατηγορηθεί ανά πάσα στιγμή για συγκρητισμό, μπορεί να κατηγορηθεί για οικουμενισμό, μπορεί δηλαδή να ευτελιστεί, να ισοπεδωθεί μέσα από τη δυναμική του ορθόδοξου φονταμενταλισμού.
Άρα θέλει πολύ μεγάλη αντοχή να διατυπώσεις αυτό τον λόγο τον θεολογικό ως ποιμαντικό, γιατί ακαδημαϊκά μπορεί να τον διατυπώσεις, αλλά ως ποιμαντικό λόγο είναι εξαιρετικά δύσκολο. Αυτό είναι και πάλι το εν ταπεινώσει μεγαλείο του Οικουμενικού Θρόνου, διότι στην πραγματικότητα περιμένουν όλες οι Ορθόδοξες Εκκλησίες από τον Οικουμενικό Θρόνο, να εξαπολυθεί ένα οικουμενικό μήνυμα τώρα, 1.700 χρόνια μετά τη Νίκαια και χωρίς να υπάρχει ο «Επίσκοπος των εκτός», δηλαδή χωρίς την ασφάλεια, της αυτοκρατορικής δύναμης. Άλλωστε ένα άλλο ζήτημα το οποίο θέτει η Νίκαια είναι η τυπολογία των σχέσεων κράτους και Εκκλησίας, που «μοιράζονται» το ίδιο κοινωνικό σώμα. Αλλά αυτό δεν έχω τον χρόνο ούτε καν να το θίξω . -
