26 Νοεμβρίου 2025
Ομιλία Ευάγγελου Βενιζέλου στη δημόσια εκδήλωση που διοργάνωσε η διαΝΕΟσις με θέμα, «Θεσμοί και ανάπτυξη: Πώς θα τρέξουμε πιο γρήγορα από τις προκλήσεις» στην Εθνική Πινακοθήκη, αμφιθέατρο «Ίδρυμα Ωνάση», στην ενότητα «Σύγχρονοι Θεσμοί. Σύγχρονη Κοινωνία»*
Μ. Σαράφογλου: Κύριε Βενιζέλο, κύριε Πρόεδρε, από τη διακυβέρνηση εκ των έσω, εκεί δηλαδή που λαμβάνονται αποφάσεις για το αν ένας νόμος θα παραμείνει στα χαρτιά ή θα υλοποιηθεί, πόσο μεγάλο είναι το χάσμα ανάμεσα στη φιλοσοφία ενός νόμου και στην εφαρμογή του και πού οφείλεται αυτό το κενό; Επιτρέψτε μου να βάλω στο τραπέζι και το συμπέρασμα μιας πρόσφατης έρευνας του Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών, ότι είναι δαιδαλώδης ουσιαστικά ο τρόπος που λειτουργεί η νομοθεσία στην Ελλάδα, δηλαδή ότι έχουμε πολλούς νόμους, δυσνόητους, πολλές φορές είναι διατυπωμένοι με γλώσσα που δεν είναι κατανοητή, έχουν πολλές διατάξεις και επιπλέον επιδέχονται και ερμηνειών που αντιφάσκουν μεταξύ τους.
Ευ. Βενιζέλος: Τώρα θέτουμε ένα πολύπλοκο αλλά κλασικό ζήτημα. Η κρίση του νόμου είναι ένα πολύ παλιό φαινόμενο. Θα έλεγα ότι ήδη από τον Μεσοπόλεμο παρακολουθούμε φάσεις της κορύφωσης του φαινόμενου αυτού.
Η κρίση του νόμου είναι στην πραγματικότητα κρίση της γενικής βούλησης, της volontaire générale, γιατί ο νόμος αυτό κάνει, υποτίθεται ότι αποτυπώνει, εκφράζει την volontaire générale. Αλλά επειδή ο νόμος έτσι όπως ψηφίζεται από περιοδικές βουλές και μέσα στη συγκυρία πολλές φορές γρήγορα συγκρούεται με την πραγματικότητα ή ξεπερνιέται από την πραγματικότητα, έχουμε πάρα πολύ έντονα πια φαινόμενα αναγωγής σε υπέρτερους κανόνες δικαίου, διότι δεν μπορούμε να λύσουμε τα προβλήματά μας απλώς με την εφαρμογή του νόμου.
Έχουμε το φαινόμενο της αναγωγής στο Σύνταγμα και δίπλα στο Σύνταγμα τώρα έχουμε άλλα μεγάλα συστήματα υπερεχόντων κανόνων δικαίου, όπως είναι το Ενωσιακό Δίκαιο, το Διεθνές Δίκαιο και κυρίως το Διεθνές Δίκαιο Προστασίας των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση πρωτίστως. Πάρα πολλές φορές λοιπόν ο εφαρμοστής του δικαίου, εν τέλει ο δικαστής ή οι ανεξάρτητες αρχές μπροστά στα κενά ή τις αδυναμίες του νόμου αναγκάζονται να κάνουν αυτό το βήμα της αναγωγής σε υπερέχοντα κανόνα δικαίου.
Στην πραγματικότητα η κρίση του νόμου είναι η κρίση της σχέσης που έχει η δημοκρατία με τη συγκυρία, διότι η δημοκρατία είναι από τη φύση συγκυριακή. Βασίζεται στην περιοδική εκλογή, την επαναλαμβανόμενη αλλά ο ορίζοντάς της με δυσκολία γίνεται ιστορικός ή έστω μακροπρόθεσμος. Τώρα, κάτω από αυτό το γενικό φαινόμενο, αναπτύσσονται και τεχνικά προβλήματα, δηλαδή έχουμε νόμους οι οποίοι ψηφίζονται και δεν εφαρμόζονται, δεν εκτελούνται οι νόμοι, δεν εκδίδονται οι κανονιστικές πράξεις, τα προβλεπόμενα προεδρικά διατάγματα ή οι προβλεπόμενες υπουργικές αποφάσεις. Πολλές φορές παραμένουν συνταγματικές διατάξεις αδρανείς επειδή δεν εκδίδεται ο εκτελεστικός του συντάγματος νόμος, αλλά ακόμη πιο συχνά δεν εκδίδονται οι κανονιστικές πράξεις που ολοκληρώνουν τη ρύθμιση ενός νόμου.
Μ. Σαράφογλου: Και αυτό που οφείλετε; Είναι διαδικαστικό;
Ευ. Βενιζέλος: Σε διάφορα. Στο γεγονός ότι ο νόμος ψηφίζεται εικονικά. Υπάρχει η εικονική νομοθέτηση. Εκπληρούμε την τυπική υποχρέωση της θέσπισης ενός κανόνα δικαίου, της συμμόρφωσης με μια διεθνή υποχρέωσή μας ή με μια ενωσιακή υποχρέωσή μας, αλλά αυτό δεν εξειδικεύεται, δεν ολοκληρώνεται, δεν εφαρμόζεται στην πράξη. Να έχουμε όμως υπόψη μας ότι η συντριπτική πλειονότητα των νόμων στην Ελλάδα και σε κάθε κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι κυρώσεις διεθνών συμφωνιών, στις οποίες η Βουλή δεν μπορεί να παρέμβει ουσιαστικά, έτσι είναι στην πραγματικότητα μια τυπική πράξη η κύρωση, για να ακολουθήσει η επικύρωση από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, ή είναι μεταφορά κανόνων του ενωσιακού δικαίου, ιδίως όταν έχουμε οδηγίες οι οποίες βεβαίως απαιτούν από τα κράτη μέλη τη μεταφορά τους στην εθνική έννομη τάξη, αλλά και αυτή να μην γίνει από ένα σημείο και μετά, εφόσον πληρούνται κάποιες προϋποθέσεις, η οδηγία έχει κάποια προσόντα, εφαρμόζεται και αυτή στην πραγματικότητα άμεσα. Άρα, οι τεχνικότητες της νομοθέτησης έχουν και αυτές πολύ σημαντικό ρόλο.
Βεβαίως, παραλείπω τελείως ως αυτονόητο ότι η ποιότητα του νομοθετείν είναι κακή. Είναι κακή η ποιότητα του νομοθετείν, διότι η νομοθετική διαδικασία στην Ελλάδα εξελίσσεται πάρα πολύ γρήγορα. Δεν υπάρχουν στάδια πραγματικής προ-νομοθετικής διαδικασίας, διαβούλευσης και η συζήτηση στη Βουλή γίνεται πάρα πολύ γρήγορα. Δεν έχουμε δικαμεραλιστικό σύστημα, δεν έχουμε δύο Βουλές, ώστε να γίνουν δύο διαφορετικές συζητήσεις και στην πραγματικότητα δεν έχουμε και διπλή ανάγνωση, δηλαδή δεν έχουμε δεύτερη συζήτηση του νόμου. Αυτά υπάρχουν σε άλλες έννομες τάξεις, σε άλλα πολιτικά συστήματα.
Επίσης, όλοι οι νόμοι είναι νόμοι omnibus, δηλαδή είναι ένας νόμος ο οποίος δεν έχει αρχή, στην πραγματικότητα έχει μια εικονική αρχή, η αρχή του νόμου που λέμε, δηλαδή η στόχευση, η φιλοσοφία, το αντικείμενο από όπου απορρέει το μεγάλο θέμα της αιτιολογίας του νόμου, την οποία την ελέγχει ο δικαστής πλέον, αναζητώντας πρωτίστως τον σεβασμό της αρχής της αναλογικότητας και σε ένα νόμο ο οποίος έχει οποιαδήποτε αρχή, για παράδειγμα επαγγελματική εκπαίδευση ή ειδική εκπαίδευση μπορείς να βρεις διατάξεις για τις φυλακές, για τη δικαιοσύνη, για το τι θα γίνει σε ένα ζήτημα επείγον του εθνικού συστήματος υγείας και ούτω καθεξής. Άρα υπάρχει και αυτή η πανσπερμία διατάξεων, το γνωστό πρόβλημα των τροπολογιών, το οποίο στην πραγματικότητα ανατρέπει όλη τη συστηματικότητα του νομοθετείν. Αυτά είναι πασίγνωστα ζητήματα, τα οποία δεν απαιτούν καμία αναθεώρηση του Συντάγματος για να αντιμετωπιστούν.
Υπάρχουν επαρκείς προβλέπεις στο Σύνταγμα και υπάρχει επαρκής διακριτική ευχέρεια του Κανονισμού της Βουλής να ρυθμίσει πάμπολλα θέματα και θα έλεγα, μια που έχουμε εδώ και τον Μιχάλη Πικραμένο, τον Πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας, ότι αρκούν πολλές φορές κρίσιμες αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας για να αλλάξουν τους κανόνες της δικαιοπαραγωγικής διαδικασίας.
Θα σας δώσω ένα παράδειγμα και κλείνω. Επί δεκαετίες ολόκληρες, στην πραγματικότητα από τότε που συγκροτήθηκε το ελληνικό κράτος μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980, υπήρχε το φαινόμενο να εκδίδει η εκτελεστική εξουσία, δηλαδή είτε το Υπουργικό Συμβούλιο, είτε ο Υπουργός, είτε συμπράττοντες συναρμόδιοι Υπουργοί, παράνομες διοικητικές πράξεις, κανονιστικού περιεχομένου, που δεν προβλέπονταν σε κανένα νόμο, δεν είχαν καμία νομοθετική θεμελίωση. Η εκτελεστική εξουσία από μόνη της εκδίδει μία παράνομη κανονιστική πράξη. Αυτή δημοσιεύεται, αποκτά τεκμήριο νομιμότητας και εφαρμόζεται. Ώσπου να ακυρωθεί, τεκμαίρεται νόμιμη και εφαρμόζεται.
Αυτό είναι μία άλλη παράλληλη διαδικασία νομοθετείν. Αυτό ήταν η τρέχουσα κατάσταση επί δεκαετίες. Λέει λοιπόν κάποια στιγμή το Συμβούλιο της Επικρατείας, με μια μνημειώδη απόφασή του συντακτικού χαρακτήρα, ότι αυτές οι αποφάσεις είναι αντισυνταγματικές, ανυπόστατες στην πραγματικότητα εν τέλει ή ισοδύναμες με ανυπόστατες, άρα δεν μπορεί να ακολουθηθεί αυτή η πρακτική.
Πρέπει να σας πω ότι η πρακτική αυτή κόπηκε μαχαίρι. Ήταν τόσο σημαντική η αλλαγή που έγινε. Είναι άλλο να εκδίδεται μία Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου που προβλέπεται στο άρθρο 44 παράγραφο 1 του Συντάγματος, έστω και αν εφαρμόζεται η διάταξη αυτή με πολύ μεγάλη ευελιξία. Είναι άλλο να γίνεται κακή χρήση των νομοθετικών εξουσιοδοτήσεων και εκεί που πρέπει να εκδώσεις διάταγμα που να υποστεί την επεξεργασία του Συμβουλίου της Επικρατείας, να εκδίδεις υπουργική απόφαση που διαφεύγει της επεξεργασίας αυτής. Και άλλο από το πουθενά να εφαρμόζεις στην πραγματικότητα μια έκτακτη νομοθετική διαδικασία όπως λέγαμε στη δεκαετία του 1950 και αυτό ίσχυσε μέχρι τη δεκαετία του 1990. Τόσο απλά με τον Κανονισμό της Βουλής ή με τη νομολογία μπορούμε να έχουμε μεταβολές οι οποίες είναι σημαντικότερες από μια πιθανή αναθεώρηση του Συντάγματος.
***
Δευτερολογία
Αυτή ήταν μια πολύ αισιόδοξη προσέγγιση. Ο σημαντικότερος δείκτης στις έρευνες των τελευταίων εβδομάδων είναι το συγκλονιστικό ποσοστό υποκειμενικής φτώχειας που υπάρχει στην Ελλάδα, που δεν υπάρχει σε καμία άλλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 67% των ερωτηθέντων απαντούν ότι νιώθουν φτωχοί, ότι το εισόδημά τους δεν φτάνει.
Ποιο είναι, κατά τη γνώμη μου, το κοινό υπόβαθρο όλων αυτών των φαινομένων. Η δημοκρατία, άρα και το σύνολο των δημοκρατικών θεσμών και των δικαιοκρατικών θεσμών, τπ σύνολο των θεσμών της φιλελεύθερης δημοκρατίας,δηλαδή το κεκτημένο της νεωτερικότητας βασίζεται σε ένα κοινωνικό συμβόλαιο. Αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο, που είναι η πραγματική συμπερίληψη, που είναι η πραγματική αίσθηση φροντίδας, αλληλεγγύης, η δυνατότητα να έχω προοπτική, η θέση μου μέσα στο σύστημα, η θέση μου κάτω απ' τον ήλιο, σε τελευταία ανάλυση, αν θέλετε να σας μιλήσω λίγο πιο ποιητικά, αμφισβητείται. Αμφισβητείται η βεβαιότητα που είχε η αμέσως προηγούμενη γενιά, ότι θα πάει απ' το καλό στο καλύτερο, ότι τα εγγόνια θα ζήσουν καλύτερα απ' τα παιδιά και τα παιδιά έζησαν καλύτερα απ' τους γονείς, και αυτοί απ' τους παππούδες.
Αυτή λοιπόν η γραμμική εξέλιξη έχει αμφισβητηθεί. Το κοινωνικό συμβόλαιο συνολικά δεν λειτουργεί. Αυτό δεν αφορά τον ένα ή τον άλλο νόμο, δεν αφορά τη συλλογική αυτονομία και τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας, δεν αφορά επιμέρους πολιτικές. Χρειάζεται μια συνολική αίσθηση. Αυτό λοιπόν δεν μπορεί να το αντιμετωπίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση συνολικά. Δεν μπορούμε και εμείς ως χώρα. Δεν μπορεί να το αντιμετωπίσει η Αμερική, η οποία ζει υπό συνθήκες οιονεί εμφυλίου πολέμου. Είναι διασπασμένη, είναι πολλές Αμερικές. Αυτά που συμβαίνουν στη Νέα Υόρκη ή στην Καλιφόρνια αντιμετωπίζονται με απέχθεια από πολλές πολιτείες μεσοδυτικές, να το πούμε έτσι.
Άρα λοιπόν, αν θέλουμε να κάνουμε μια σοβαρή συζήτηση, την επόμενη φορά, είναι αν μπορούμε να ανασυστήσουμε, αν μπορούμε να επαναδιαπραγματευτούμε και να επανασυνάψουμε ένα κοινωνικό συμβόλαιο που μπορεί να διασφαλίσει τη συνέχεια της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Αλλιώς, θα έχουμε ακροδεξιά φαινόμενα, ακροαριστερό λαϊκισμό, αντισυστημικότητα, ρητορία. Αυτά είναι εγγενή φαινόμενα στη δημοκρατία. Είναι τα γενετικά της χαρακτηριστικά, γιατί ο λαϊκισμός, η δημαγωγία, η ανευθυνότητα, η συγκυριακή προσέγγιση, είναι στοιχεία με τα οποία γεννήθηκε και μεγάλωσε η δημοκρατία. Τα αντιμετώπιζε όμως γιατί υπήρχε ένα πλαίσιο αναφοράς, ένα πλαίσιο θεσμικό και ένα πλαίσιο κοινωνικό. Η Ευρώπη πέρασε δεκαετίες ολόκληρες σοσιαλδημοκρατικές, ακόμη και όταν κυβερνούσαν χριστιανοδημοκρατικά, φιλελεύθερα κόμματα, συντηρητικά κτλ. Ένα κεκτημένο στο οποίο έχουν συμβάλει όλοι.
Άρα λοιπόν αυτό είναι, νομίζω, που πρέπει να κάνουμε αν θέλουμε να έχει νόημα αυτό που λέμε για τη δημοκρατία, για το κράτος δικαίου, για το Σύνταγμα, για την υπεροχή του διεθνούς δικαίου, του ενωσιακού δικαίου κ.ο.κ. -
*Στη συζήτηση συμμετείχαν επίσης: Πέγκυ Αντωνάκου, Γενική Διευθύντρια της Google για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, Τάσος Γιαννίτσης, Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών του ΕΚΠΑ, Δανάη Δεληγεώργη, Ψυχοπαιδαγωγός, Νικόλαος Καραμούζης, Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Πειραιώς, Πρόεδρος της Grant Thornton Ελλάδος και Executive Chairman στο SMERemediumCap, Μιχάλης Πικραμένος, Πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας, Καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ .Συντονισμός: Μαρία Σαράφογλου, Δημοσιογράφος
