12 Ιουνίου 2024
Υπάρχει μια «συνταγματική ηθική»;
[Ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου του Βασίλη Σκουρή, Σύνταγμα και Ηθική, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2024]*
Ξεκινώ ευχαριστώντας τον Βασίλη Σκουρή, γιατί προσέφερε στην ελληνική βιβλιογραφία αυτό το βιβλίο του. Θα μπορούσε με πολύ μεγάλη άνεση να το έχει γράψει σε άλλη γλώσσα και να έχει εμπλουτίσει τη βιβλιογραφία μίας άλλης επιστημονικής κοινότητας, αν και τώρα πια όλα κινούνται σε έναν διεθνή ορίζοντα. Είναι καταρχάς πολύ ενδιαφέρον το γεγονός πως ένας δεδηλωμένος θετικιστής όπως ο Βασίλης Σκουρής, ασχολείται με τη σχέση ηθικής και Συντάγματος. Η επί της αρχής εντύπωσή μου είναι ότι ο συγγραφέας δεν επιδιώκει να δώσει είτε ευθέως είτε εμμέσως απάντηση στις ποικίλες ηθικοδικαιϊκές ή φυσικοδικαιϊκές θεωρίες που αναφέρονται πρωτίστως στο πεδίο Συντάγματος και της ερμηνείας του, αλλά να αναδείξει το γεγονός ότι ο θετικισμός έχει ένα πολύ πλούσιο ηθικό περιεχόμενο.
Ο συντακτικός νομοθέτης προβαίνει σε ηθικού χαρακτήρα σταθμίσεις και επιλογές, είτε απευθείας είτε επιφυλασσόμενος υπέρ του κοινού νομοθέτη ο οποίος προβαίνει στις σταθμίσεις αυτές. Ο νομοθέτης του Αστικού Κώδικα και ο νομοθέτης του Ποινικού Κώδικα προβαίνουν διαρκώς σε τέτοιες επιλογές. Αλλά βεβαίως η κατανομή αρμοδιότητας οδηγεί τελικά στον δικαστή ως ερμηνευτή και εφαρμοστή του Συντάγματος, γιατί όλες οι αόριστες έννοιες που στεγάζουν αξίες και έχουν πολύ μεγάλο ερμηνευτικό εύρος, λειτουργούν ως κανόνες κατανομής αρμοδιότητας. Άρα η στάθμιση γίνεται εντέλει όχι από τον νομοθέτη αλλά από τον δικαστή. Βέβαια ο Βασίλης Σκουρής αντιλαμβάνεται την ηθική με την ευρύτερη δυνατή έννοια του όρου, όχι απλώς ως μία αίσθηση περί καλού ή κακού, αλλά ως μία έννοια που περιλαμβάνει οτιδήποτε έχει αξιακό ή ακόμα και ιδεολογικό περιεχόμενο, ακόμα και εμπειρικά θεσμικό και πολιτικό περιεχόμενο, το οποίο υπηρετεί ορισμένους συνταγματικούς σκοπούς κρίσιμους για την ηθική ακεραιότητα του δημοσίου βίου, όπως είναι η διαφάνεια στις οικονομικές λειτουργίες του κράτους.
Είναι, όπως ήδη αναφέρθηκε, εντυπωσιακές οι συγκριτικού χαρακτήρα αναφορές του συγγραφέα και η περιήγηση που κάνει στο κείμενο του Συντάγματος, αλλά βεβαίως εδώ κατ’ ανάγκην διασταυρωνόμαστε με την πολλαπλότητα των εννόμων τάξεων. Συνεπώς το Σύνταγμά μας δεν είναι το κείμενό του, αλλά το ερμηνευτικό προϊόν της συνύπαρξής του με άλλες έννομες τάξεις και άλλα συστήματα υπερεχόντων κανόνων δικαίου, πρωτίστως το Διεθνές Δίκαιο Προστασίας των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και το Δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αυτό που ονομάζουμε Σύνταγμα το εκλαμβάνω άρα ως αυτό που έχω προσπαθήσει να ορίσω ως «επαυξημένο Σύνταγμα», αυτό που αναζητά και τελικώς εντοπίζει και αναδεικνύει τη μέγιστη δυνατή εγγύηση και προστασία της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων[1].Υπό τον όρο «ηθική» αναφερόμαστε κατ’ αναλογία σε μία «επαυξημένη» προσέγγιση της ηθικής, η οποία περιέχει στοιχεία πολύ περισσότερα από τα συνήθη σε μία συζήτηση περί ηθικής φιλοσοφικού περιεχομένου, συμπεριλαμβανομένης και της Φιλοσοφίας του Δικαίου. Η δική μας συζήτηση για τη σχέση Συντάγματος και ηθικής είναι απαρχής μέχρι τέλους μία συζήτηση κανονιστικού χαρακτήρα, αφορά δηλαδή την ηθική στη σχέση της με την έννομη τάξη και πρωτίστως στη σχέση της με το Σύνταγμα.
Είναι επίσης χρήσιμο να αποσαφηνίσουμε ότι όταν μιλάμε για ηθική, μιλούμε για τη morality και όχι για τα ethics, δεν μας απασχολεί η συζήτηση περί ηθικής, μας απασχολεί ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο το οποίο είναι εντέλει ρυθμιστικό, δεν είναι αυτόνομο και ενδογενές αλλά έχει ετερόνομα χαρακτηριστικά, όπως θα δούμε. Είναι πάντως ενδιαφέρον το γεγονός ότι στην Ινδία, μία χώρα πληθυσμιακά τεράστια, η οποία μετέχει έντονα στη διεθνή συζήτηση για τη συνταγματική θεωρία, αυτό που λέγεται constitutional morality, είναι ένα θέμα το οποίο απασχολεί έντονα την ινδική επιστήμη εξαρχής, από τότε που θεσπίστηκε το ινδικό Σύνταγμα και συνδέεται με την «ευσέβεια» απέναντι στο Σύνταγμα και με την επιδίωξη όλα να επιλύονται με έναν τρόπο όσο γίνεται πιο ήπιο, κατευναστικό, μέσα από μία συνταγματική «καταλλαγή» στο μέτρο του δυνατού[2] .
Θα ήθελα να διευκρινίσω ότι όταν μιλάμε για ηθική, μιλούμε για κάτι διαφορετικό από τις κοινωνικές αντιλήψεις που επικρατούν ως προς ορισμένα κρίσιμα θέματα. Είναι επίσης η ηθική κάτι διαφορετικό από το κοινό περί δικαίου αίσθημα το οποίο μας απασχολεί ως «σπάθη» που επικρέμαται επί της κεφαλής των εγγυήσεων του κράτους δικαίου, όπως το τεκμήριο αθωότητας ή οι προϋποθέσεις και τα χρονικά όρια της προσωρινής κράτησης, τις οποίες απορρίπτει η κοινή γνώμη γιατί τις θεωρεί πολυτελείς και επικίνδυνες[3] .
Άρα θα έπρεπε ίσως να αποσαφηνίσουμε ότι μας απασχολεί η σχέση Συντάγματος και ηθικής επειδή το Σύνταγμα προβαίνει σε κανονιστικές επιλογές, με αυξημένη μάλιστα τυπική ισχύ, οι οποίες άλλοτε εναρμονίζονται και άλλοτε συγκρούονται με τις ηθικές αντιλήψεις προσώπων ή συλλογικών υποκειμένων που υπόκεινται στην έννομη τάξη και μάλιστα την πολυεπίπεδη έννομη τάξη, την εθνική, την ενωσιακή και τη διεθνή, στην έννομη τάξη που συγκροτεί το επαυξημένο Σύνταγμα στην οποία αναφέρθηκα. Εάν δεν υπάρχει σύγκρουση μεταξύ ηθικών επιλογών προσώπων ή συλλογικών υποκειμένων και κανονιστικών επιλογών που κάνει το Σύνταγμα ( απευθείας και ρητά ή δια του κοινού νομοθέτη ή πάντως δια του δικαστή ) και από τις οποίες αναβλύζει και εκχέεται ένα ηθικό περιεχόμενο, τότε δεν νομίζω ότι μπορούμε να διαμορφώσουμε το πραγματικό πεδίο της σχέσης Συντάγματος και ηθικής.
Υπό την έννοια αυτή το βασικό, κατά τη γνώμη μου, ερώτημα, είναι εάν υπάρχει μία «συνταγματική ηθική» στην οποία μπορούμε να αναφερόμαστε. Η θέση μου είναι πως πράγματι υπάρχει μία συνταγματική ηθική που είναι η ηθική της νεωτερικότητας, το απαύγασμα της οποίας είναι το Σύνταγμα, το συνταγματικό κράτος δικαίου, η φιλελεύθερη δημοκρατία. Υπάρχει, κατά τη γνώμη μου, μία συνταγματική ηθική η οποία λειτουργεί ως απώτερο κανονιστικό πλαίσιο αναφοράς του δημοσίου και του κοινωνικού βίου και η οποία ενίοτε συγκρούεται με προσωπικές ηθικές επιλογές τις οποίες επιτρέπει βεβαίως στο πλαίσιο της πολυφωνίας, του φιλελευθερισμού, της δημοκρατίας, της συμπεριληπτικότητας. Αλλά υπάρχουν οριακές στιγμές στις οποίες η ηθική του Συντάγματος ανακόπτει άλλες ηθικές ή εμφανιζόμενες ως ηθικές επιλογές οι οποίες εκδηλώνονται ελεύθερα αλλά ως προς τις κρατικές επιλογές στις οποίες προβαίνει το Σύνταγμα ή ο νόμος ως εκδήλωση της volonté générale εντός του πλαισίου του Συντάγματος πρέπει να αναχθούμε σε ιστορικού χαρακτήρα σταθμίσεις, δηλαδή στην ιστορική ηθική που κωδικοποιεί το Σύνταγμα ως κεκτημένο της νεωτερικότητας.
Το μεγάλο στοίχημα είναι τώρα, ενόψει των προκλήσεων της μετανεωτερικής εποχής, να δούμε εάν αυτή η λειτουργία της συνταγματικής ηθικής, όχι της συνταγματικής ηθικολογίας, όχι μίας ηθικής η οποία έχει θρησκευτικό ή οποιοδήποτε φιλοσοφικό περιεχόμενο, αλλά αυτής που έχει προκύψει ως αμάλγαμα το οποίο έχει διαμορφωθεί ιστορικά και εντέλει κανονιστικά εντός του πλαισίου του συνταγματισμού, μπορεί να επιβιώσει και υπό συνθήκες μετανεωτερικών προκλήσεων, όποιες και εάν είναι αυτές, εξωγενείς ή ενδογενείς.
Βεβαίως υπάρχουν ζητήματα στα οποία απαντά μία «αποκρυσταλλωμένη συνταγματική ηθική». Η ηθική, ας πούμε, του σεβασμού της αξίας του ανθρώπου, η ηθική του σεβασμού της προσωπικής ελευθερίας, όπως την κωδικοποιεί με τον πιο εμπειρικό τρόπο το άρθρο 6 του ελληνικού Συντάγματος και οι αντίστοιχες διατάξεις διεθνών νομικών κειμένων. Υπάρχει μία «υπό διαμόρφωση συνταγματική ηθική», την οποία βλέπουμε στον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζεται η μέθοδος της εξελικτικής ερμηνείας από το ΕΔΔΑ, στη νομολογία του οποίου για κάποια θέματα υπάρχουν πια γραμμές νομολογιακές οι οποίες έχουν αποκρυσταλλωμένο ηθικό και κανονιστικό περιεχόμενο, για παράδειγμα το τι σημαίνει ιδιωτικός και οικογενειακός βίος. Από την άλλη μεριά υπάρχουν θέματα, όπως η ευθανασία, για τα οποία δεν υπάρχει ακόμη μία ευρωπαϊκή συνταγματική, ηθική και κανονιστική, εν τέλει απάντηση, η οποία να μπορεί να θεωρηθεί αποκρυσταλλωμένη, είναι όμως υπό διαμόρφωση.
Υπάρχει και μία «παλινδρομούσα συνταγματική ηθική» σε άλλες έννομες τάξεις, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την αμερικανική αντίληψη περί Συντάγματος και ηθικής, όπου η συνταγματική ηθική υποκλίνεται στην ελευθερία της έκφρασης, πολύ περισσότερο από ό,τι η ευρωπαϊκή συνταγματική αντίληψη και ηθική υπό την έννοια αυτή. Αναφέρομαι σε μία κανονιστική ηθική που είναι κάτι πολύ παραπάνω από μία πρακτική αντίληψη περί ηθικής. Αλλά στο θέμα των αμβλώσεων έχουμε μία νομολογιακή παλινδρόμηση η οποία είναι εντυπωσιακή. Άρα η συνταγματική ηθική ταυτιζόμενη με την ηθική της πλειοψηφίας του Ανωτάτου Δικαστηρίου που διαμορφώνει τη νομολογία και επιβάλλει τις νομολογιακές στροφές, μας δίνει μία εικόνα παλινδρομούσας αντίληψης περί συνταγματικής ηθικής.
Υπό την έννοια αυτή νομίζω ότι πρέπει να είμαστε πολύ διστακτικοί στον τρόπο με τον οποίο θα απαντήσουμε στο ερώτημα εάν το Σύνταγμα είναι ηθικά ουδέτερο. Το Σύνταγμα, κατά τη γνώμη μου, έχει μία σαφή ηθική κατεύθυνση με την ιστορική έννοια του όρου. Αναγνωρίζει τις ηθικές επιλογές των προσώπων ακόμα και των οντοτήτων της κοινωνίας των πολιτών και μόνο οριακά, υπό εξαιρετικές συνθήκες μπορεί να τις ανακόψει, αλλά από την άλλη μεριά αυτό το ίδιο το γεγονός ότι διαμορφώνει το πλαίσιο αυτό συνιστά μία κατάκτηση ιστορική, πολιτική, νομική, εντέλει και ηθική υπό την έννοια της ερμηνευτικής ηθικής. Νομίζω ότι η συνταγματική ηθική είναι αυτή που μας επιτρέπει να μεταβούμε από το Σύνταγμα ως σύστημα κανόνων αυξημένης τυπικής ισχύος, προφανώς το επαυξημένο Σύνταγμα, σε αυτό που λέγεται συνταγματικός πολιτισμός. Στον συνταγματικό πολιτισμό εμπεριέχονται οι κανόνες αλλά και μία ακτινοβολία των κανόνων η οποία υπερβαίνει τα στενά κανονιστικά όρια, παράγει όμως κανονιστικότητα, η οποία έχει ένα περιεχόμενο το οποίο είναι και ηθικό με την έννοια αυτή. Αυτό που λέγεται ευρωπαϊκός συνταγματικός πολιτισμός, ευρωπαϊκή συνταγματική κληρονομιά, δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή εάν δεν εντάξουμε αυτή την παράμετρο, στον συλλογισμό μας.
Υπό την έννοια αυτή η συνταγματική ηθική, η οποία εμπεριέχει την πολυφωνία και το εύρος του πεδίου μέσα στο οποίο κινούνται οι ατομικές ηθικές επιλογές, επηρεάζει αφενός μεν συμπεριφορές και κυρίως δημόσιες, πολιτικές και κοινωνικές συμπεριφορές, αφετέρου δε επηρεάζει και το ήθος της ερμηνείας ή μάλλον το ήθος του ερμηνευτή, διότι εάν ο ερμηνευτής και ιδίως η νομολογία, δηλαδή η δικαστική εξουσία, κινηθεί επικαλούμενη μεθόδους ερμηνείας και επιχειρήματα πέραν του εύρους της ιστορικής ηθικής του Συντάγματος, νομίζω ότι μπορεί να προσκρούσει με πάρα πολύ μεγάλη ευκολία στο θεμελιώδες συνταγματικό κεκτημένο, δηλαδή στις αρχές που διέπουν την έννομη τάξη σε όλα τα επίπεδα.
Αυτό έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία για μία συζήτηση που τώρα πια αποκτά πολύ μεγάλο βάρος ενόψει της πρακτικής σημασίας που έχουν τέτοιου είδους ερωτήματα. Η συζήτηση περί βιοηθικής, είναι μία συζήτηση στην οποία αντιλαμβανόμαστε πώς αντιδιαστέλλεται η συνταγματική ηθική από τη χριστιανική ηθική. Η ηθική προδιάθεση με την οποία αντιμετωπίζει το Σύνταγμα τα ζητήματα τα οποία αφορούν την ιατρικά υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, την παρένθετη κυοφορία, τη γονιμοποίηση μετά θάνατο με κατάψυξη των γαμετών, μας οδηγεί σε μία απάντηση η οποία απηχεί τη συνταγματική ηθική η οποία είναι διαφορετική από τη χριστιανική ηθική, είναι εντέλει διαφορετική και από οποιοδήποτε άλλο οργανωμένο σύστημα ηθικών αντιλήψεων[4].
Αυτό όμως το συνταγματικό σύστημα με την επαυξημένη και ιστορική έννοια που ανάγεται στη νεωτερικότητα και στην οποία προσπάθησα να αναφερθώ προηγουμένως, έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία γιατί είναι η θεμελιωδέστερη κατάκτηση που έχουμε τελικά στην Ευρώπη, στη Δύση, πολύ συχνά συνδεδεμένη με την ψευδαίσθησή μας την οριενταλιστική ότι αυτό έχει χαρακτηριστικά περίπου οικουμενικά ενώ δεν είναι έτσι. Ούτε η δημοκρατία, ούτε το κράτος δικαίου, ούτε τα ανθρώπινα δικαιώματα, ούτε η συνταγματική ηθική όπως προσπαθώ να την ορίσω είναι πραγματικά οικουμενικά δεδομένα, καλύπτουν ένα σχετικά μικρό μέρος του πλανήτη και του παγκόσμιου πληθυσμού, δυστυχώς, αλλά πάντως αυτή είναι η πραγματικότητα.
Υπό την έννοια αυτή, όλη η περιήγηση που μας έκανε ο Βασίλης Σκουρής με το βιβλίο του στο κείμενο του Συντάγματος, σε σωρεία εννοιών που συνδέονται με αυτό που εν ευρεία εννοία ονομάζεται ηθική, οι συγκριτικές αναφορές του, είναι νομίζω μία επιβεβαίωση τελικά αυτής της ηθικής της νεωτερικότητας, της ηθικής του νομικού θετικισμού, της ηθικής του Συντάγματος με την έννοια που έχουμε δώσει στον όρο μόλις παραπάνω.
Από την άποψη αυτή το θέμα επανέρχεται στο προσκήνιο την κατάλληλη στιγμή, τώρα που πρέπει να μιλήσουμε υπό συνθήκες κλιματικής κρίσης, τεχνητής νομιμοποίησης, τώρα που υπάρχει η ανθρωπολογική κρίση και εμείς αναφερόμαστε στην αξία του ανθρώπου χωρίς να μπορούμε να τη συνδέσουμε με την κρίση του προσώπου, με την ανθρωπολογική κρίση, με τη νέα ανθρώπινη κατάσταση η οποία δημιουργείται παγκοσμίως, και επαναφέρει τη συζήτηση στις βάσεις της. Από την άποψη αυτή πιστεύω ότι η εισφορά του Βασίλη Σκουρή είναι πολύ μεγαλύτερη και από αυτή που ίσως ο ίδιος να είχε στο νου του αρχικά, όταν ξεκίνησε την ενασχόληση με το θέμα, την έρευνά του και τη σύνταξη του γραπτού του, το οποίο νομίζω ότι θα αποκτήσει χαρακτηριστικά κειμένου αναφοράς για τη συζήτησή μας.
*Ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου του Βασίλη Σκουρή, Σύνταγμα και Ηθική, Εκδόσεις Σάκκουλα , 2024 που έγινε στην αίθουσα της ΕΣΗΕΑ, στις 12.6.2024. Στην παρουσίαση μετείχαν επίσης οι Τζούλια Ηλιοπούλου-Στράγγα, Ομότιμη Καθηγήτρια Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, Γιώργος Καραβοκύρης, Επίκουρος Καθηγητής Νομικής Σχολής ΑΠΘ, Ευγενία Πρεβεδούρου, Καθηγήτρια Νομικής Σχολής ΑΠΘ, Αντώνης Μανιτάκης, Ομότιμος Καθηγητής Νομικής Σχολής ΑΠΘ, Επικεφαλής της Επιστημονικής Επιτροπής της Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας
Δημοσιεύεται:
Ευάγγελος Βενιζέλος, ' Υπάρχει «συνταγματική ηθική»;’, στο: του ιδίου, Πολιτική θεολογία και Συνταγματική ηθική, εκδ. Αρμός, 2024, σελ. 75-83
[1] Evangelos Venizelos, ‘ From the relativization of the Constitution to the “augmented Constitution” ’ (2020) 32:3 ERPL/REDP 973-1017
[2] Ενδεικτικά, Nakul Nayak, ‘Constitutional Morality: An Indian Framewok’ (2023) 71:2 The American Journal of Comparative Law 354–387
[3] πιο αναλυτικά, Ευ. Βενιζέλος, ‘Κοινό περί δικαίου αίσθημα vs κράτος δικαίου – Το δύσκολο τρίγωνο: Δικαιοσύνη - Κοινή Γνώμη – Πολιτική’ (2018) 2 ΔιΔικ 177
[4] πιο αναλυτικά, Ευ. Βενιζέλος, ‘Χριστιανική και συνταγματική αντίληψη ως προς τη Βιοηθική’, 18.4.2024, σε evenizelos.gr και στον παρόντα τόμο, κεφ. 6
