Κιλκίς, 23 Σεπτεμβρίου 2024
Ευάγγελος Βενιζέλος
Κλιματική κρίση, θεολογική και πολιτική θεώρηση*
Παναγιώτατε,
όσοι εκ του ιερού καταλόγου, κυρίες και κύριοι,
ευχαριστώ θερμά τον επιχώριο Μητροπολίτη για την πρόσκληση και εισέρχομαι χωρίς καθυστέρηση στο θέμα μου.
Η κλιματική κρίση δεν είναι μία νέα όψη του περιβαλλοντικού ή οικολογικού προβλήματος, είναι άλλης τάξης πρόκληση. Στην πραγματικότητα καλούμαστε να επανεξετάσουμε ριζικά τη σχέση μας με το χρόνο. Τα οικολογικά προβλήματα, η προστασία των δασών, των ακτών, των ωκεανών, όλα όσα προσπαθήσαμε συνταγματικά από το 1975 στη χώρα μας να ρυθμίσουμε με το διάσημο άρθρο 24 για την προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος, αφορούν τον ιστορικό χρόνο, τον μακρύ ιστορικό χρόνο ή και τον βραχύ, τη συγκυρία.
Η κλιματική κρίση αφορά τον γεωλογικό χρόνο, στην πραγματικότητα μας θέτει απέναντι σε ένα εσχατολογικού χαρακτήρα πρόβλημα, για αυτό και τα πάντα είναι ανεπαρκή. Είναι ανεπαρκής και η νομική μας προετοιμασία και η πολιτική μας υποδομή αλλά και ο θεολογικός μας λόγος. Αυτόν αγωνίζεται να διαμορφώσει ο Οικουμενικός Πατριάρχης, μάλιστα ως πρόδρομος από το 1992. Αρκεί να λάβουμε υπόψη ότι η πρώτη διάσκεψη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών ( COP ) για την κλιματική αλλαγή συγκλήθηκε το 1995, μετά την έναρξη των πρωτοβουλιών της Αυτού Θειοτάτης Παναγιότητος. Το 1995 άρχισε ο μεγάλος κύκλος των πλωτών συνεδρίων που ευλόγησε ο Πατριάρχης, τα οποία εξέπεμψαν ένα μήνυμα οικουμενικό.
Η κλιματική κρίση δεν αλλάζει μόνο την αναλογία του χρόνου, αλλάζει και την αναλογία του χώρου, διότι το πρόβλημά μας δεν είναι πλέον ούτε τοπικό ούτε περιφερειακό, ευρωπαϊκό, ούτε δυτικό, είναι πρόβλημα πλανητικό, δεν υπάρχει κλιματική κρίση που αφορά τους ορθοδόξους, δεν υπάρχει κλιματική κρίση που αφορά τους χριστιανούς, υπάρχει κλιματική κρίση που αφορά την ανθρωπότητα, αφορά τη σχέση του ανθρώπου με τον πλανήτη, άρα όλα πρέπει να τα επανεξετάσουμε από αυτή την οπτική γωνία.
Λέμε στη θεωρία του κράτους και του δικαίου ότι πολύ συχνά διαπιστώνουμε πως οι βασικές μας έννοιες, η έννοια του κράτους, της κυριαρχίας, του κοινοβουλευτισμού, της δημοκρατίας της ίδιας, έχουν θεολογική καταγωγή. Αυτό το έχει πει ένας ναζιστής συνταγματολόγος του Μεσοπολέμου αλλά έχει επικρατήσει ως αντίληψη, είναι η αντίληψη της πολιτικής θεολογίας, της θύραθεν θεωρούμενης, της πολιτικής θεολογίας ως πολιτειολογικής θεολογίας. Και τώρα εμπνεόμαστε σε αυτές τις νέες πολιτικές και νομικές αντιλήψεις από θεολογικές έννοιες, από μία ολοκληρωμένη θεολογία, μία οικολογική θεολογία, η οποία έχει διατυπωθεί πρωτίστως από τον Οικουμενικό Πατριάρχη και βεβαίως τους συνεργάτες του, τον μακαριστό Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, τον Αρχιδιάκονο του θρόνου, τον Ιωάννη Χρυσαυγή και άλλους. Αλλά αυτή η θεολογία τι είναι; Είναι μία θεολογία προφανώς πολιτική με την άλλη έννοια, όχι με τη θύραθεν αλλά με τη θεολογική έννοια του όρου, δηλαδή μία μαχόμενη θεολογία που ψάχνει να απαντήσει σε πολιτικά ζητήματα και σε πολιτικά προτάγματα, αναζητώντας στον ευαγγελικό λόγο και στις επεξεργασίες τις θεολογικές, τις πατερικές και όλες τις επόμενες, απαντήσεις σε ερωτήματα τα οποία είναι εντέλει πολιτικά. Αλλά αυτή είναι μία άλλη πολιτική θεολογία, είναι μία θεολογική πολιτική θεολογία και συγχωρέστε με για τον πλεονασμό αλλά έχει νόημα.
Αυτή λοιπόν η θεολογική πολιτική θεολογία όταν γίνεται οικολογική, γίνεται ολοκληρωμένη, είναι άλλης τάξεως και απαιτεί πάρα πολύ συχνά και ένα είδος αυθυπέρβασης, γιατί πρέπει να είναι όχι απλώς και μόνον οικουμενική και κάτι παραπάνω από αυτήν, πρέπει να είναι πλανητική. Άρα η σχέση με τον Θεό, η σχέση με τα έσχατα γίνεται απόλυτα χειροπιαστή, εμπειρική, άμεση, επιτακτική. Αυτή λοιπόν η θεολογία –και αυτό κάνει ο Πατριάρχης εδώ και 32 χρόνια– είναι ένας μεγάλος αγιασμός, είναι στην πραγματικότητα ένας επαναπροσδιορισμός της γιορτής των Θεοφανίων, είναι μία πρόσκληση να γιορτάζουμε τα Θεοφάνια αποδίδοντας στη γιορτή αυτή ένα νέο νόημα, το οποίο στην πραγματικότητα απαντά στην υπαρξιακή αγωνία, όχι του ανθρώπου πια, αλλά της ανθρωπότητας η οποία παύει να είναι το επίκεντρο του κόσμου.
Άρα ξεκινάμε από αυτό, από το γεγονός δηλαδή ότι η κλιματική κρίση θέτει υπό αμφισβήτηση τη θεολογία του προσώπου και την ευχαριστιακή θεολογία, που είναι η θεολογία της κοινωνίας, της κοινωνίας με τον Θεό και της κοινωνίας μεταξύ μας και της κοινωνίας πια με τη φύση, με τον πλανήτη, με τον αιώνα, με τα έσχατα. Το πρόσωπο επίσης παύει να είναι μία εκστατική σχέση με τον άλλον, διότι πρέπει να γίνει μία εκστατική σχέση με τον πλανήτη και με τον πολύ μεγάλο χρόνο, αυτόν που χωρεί τα πάντα, τον αχώρητο.
Άρα αυτά τώρα πρέπει να τα μεταφέρουμε και στο πεδίο της νομικής επιστήμης και της πολιτικής πρακτικής, διότι ούτε τα συντάγματά μας, ούτε οι διεθνείς συμβάσεις, ούτε το Ενωσιακό Δίκαιο επαρκούν, πρέπει να παραχθούν νέες έννοιες και νέες καταστάσεις. Αυτό πώς γίνεται; Αυτό γίνεται μέσα από πολιτικές διαδικασίες που παράγουν αυτό που λέμε ήπιο δίκαιο, soft law, κείμενα δηλαδή τα οποία ασκούν μία ερμηνευτική επιρροή στους ισχύοντες κανόνες, τους εθνικούς, τους συνταγματικούς, τους ενωσιακούς, τους διεθνείς. Επιπλέον όμως αρχίζει και μία πάρα πολύ ενδιαφέρουσα δικαιοπαραγωγική διαδικασία, παράγονται στην πραγματικότητα νέα δικαιώματα. Μόνο που τα δικαιώματα αυτά δεν είναι δικαιώματα του ανθρώπου με την κλασική έννοια του όρου, γιατί πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε και την έννοια του υποκειμένου του δικαιώματος, την έννοια του προσώπου, για αυτό αποκτά πλέον πρόσωπο και η φύση. Για αυτό μιλάμε πια στη θεωρία των θεμελιωδών δικαιωμάτων για τα δικαιώματα των ζώων, όχι του ανθρώπου σε σχέση με τα ζώα, αλλά των ζώων, και για τα δικαιώματα των φυσικών οντοτήτων. Ένας ωκεανός, ένας ποταμός, ένα τροπικό δάσος, αποκτούν τα ίδια ως οντότητες –όπως συμβαίνει με το ίδρυμα που είναι μία οντότητα ή με την εταιρία που είναι μία οντότητα ή με το σωματείο που είναι μία οντότητα– δικαιώματα και μάλιστα θεμελιώδη δικαιώματα και αρχίζουμε να έχουμε διεθνείς συμβάσεις, συντάγματα που αναγνωρίζουν τα δικαιώματα των φυσικών οντοτήτων, αυτό έφθασε πια και στην Ευρώπη και βεβαίως υπάρχει μία πάρα πολύ μεγάλη συζήτηση για τα δικαιώματα των ζώων.
Αυτά όμως δεν προλαβαίνει ή δεν μπορεί να τα κάνει ο νομοθέτης ή αδρανεί πολύ συχνά ο νομοθέτης, δηλαδή η πολιτική εξουσία σε όλα τα επίπεδα, στο εθνικό, στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο επίπεδο του Συμβουλίου της Ευρώπης, στο επίπεδο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Οπότε αρχίζει να οργανώνεται μία πάρα πολύ μεγάλη αντιδικία, μία δέσμη δικών εντός όλων των εννόμων τάξεων και ενώπιον κάθε είδους δικαστηρίου που μπορείτε να φανταστείτε, στα εθνικά, συνταγματικά και ανώτατα δικαστήρια, στα πολιτικά δικαστήρια όπως είναι τα Πρωτοδικεία, σε διοικητικά δικαστήρια, σε χώρες από τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ελβετία και από περιφερειακά δικαστήρια όπως το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο Στρασβούργο ή το δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Λουξεμβούργο, μέχρι δικαστήρια στη Βραζιλία, στην Κολομβία, στο Πακιστάν, στην Ινδία. Υπάρχει ένας εντυπωσιακός κατάλογος του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών με την αντιδικία περί της κλιματικής κρίσης, όπου βλέπουμε εκατοντάδες ανοιχτές δίκες.
Η πιο διάσημη πρόσφατη απόφαση είναι αυτή του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου με τις ηλικιωμένες Ελβετίδες κυρίες οι οποίες προσέφυγαν ενώπιόν του, κατηγορώντας την ελβετική συνομοσπονδία ότι δεν έλαβε τα μέτρα που πρέπει να λάβει για να τις προφυλάξει σε σχέση με τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης στην υγεία τους και δικαιώθηκε η Ένωσή τους, όχι οι ίδιες ατομικά, αλλά ο Σύλλογός τους. Αλλά το ίδιο συμβαίνει με μαθητές, με σπουδαστές, με ακτιβιστές, οι οποίοι δεν στρέφονται μόνο κατά κρατών αλλά στρέφονται και κατά επιχειρήσεων οι οποίες βλάπτουν φυσικά το κλιματικό επίπεδο και εν πάση περιπτώσει δεν προνοούν στο πλαίσιο της μεγάλης αρχής της πρόληψης για την προστασία σε σχέση με την κλιματική κρίση που την βιώνουμε, που την βλέπουμε μπροστά μας.
Άρα βλέπουμε πράγματι την κλιματική κρίση να καθίσταται ένα κολοσσιαίο αντικείμενο μίας διπλής πολιτικής θεολογίας, μίας θύραθεν πολιτικής θεολογίας η οποία παράγει έννοιες οι οποίες είναι εντέλει νομικές είτε με πολιτική / νομοθετική πρωτοβουλία είτε με δικαστική/ νομολογιακή πρωτοβουλία σε διεθνές επίπεδο και βέβαια μία θεολογία θεολογική, όπως είναι η πατριαρχική θεολογία, η ορθόδοξη, η οποία εμπνέει όλο τον χριστιανικό κόσμο πλέον. Αλλά νομίζω ότι τα προβλήματα πια τίθενται και σε μία διαθρησκειακή βάση, διότι δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε μόνο ορθόδοξα και μόνο χριστιανικά όπως είπα, τέτοιου είδους υπαρξιακές και εσχατολογικές προκλήσεις.
Σε αυτή λοιπόν την πολύ μεγάλη κλίμακα, η οποία θα γίνεται κάθε μέρα και πιο επιτακτική και πιο εναγώνια, φυσικά τοποθετείται και η Αγία Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία, τοποθετείται η Ορθοδοξία παρά τους εσωτερικούς της προβληματισμούς και διχασμούς, τοποθετείται η Εκκλησία της Ελλάδος, τοποθετείται και η Μητρόπολις Πολυανής και Κιλκισίου, η οποία μας φιλοξενεί και η οποία φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως μία «πράσινη Μητρόπολη». Η Μητρόπολη της κλιματικής κρίσης είναι σαν το κράτος πολιτικής προστασίας, όπως το κράτος –κύριε Τζιτζικώστα, «εψηφισμένε» Επίτροπε, τώρα που επίκειται η «χειροτονία» σας – όπως προτεραιότητα του κράτους που είναι πάντα το ultimum remedium, για θέματα τέτοια κρίσης, είναι το μέγα ζητούμενο , να λειτουργεί ως κράτος πολιτικής προστασίας απέναντι σε όλες τις προκλήσεις και τα φαινόμενα, έτσι και η Εκκλησία πρέπει να αντιμετωπίζει το πρόβλημα της πολιτικής προστασίας από τους κινδύνους που καλείται να βιώσει ο πολίτης και ως πιστός και πρέπει κάθε δομή, κάθε οντότητα στο πεδίο της αρμοδιότητάς της και της πνευματικότητάς της, να μπορεί να δώσει απαντήσεις. Δεν αρκούν οι περιβαλλοντικές και οι οικολογικές δράσεις και ευαισθησίες, είναι άλλης τάξεως η εγρήγορση και άλλης τάξεως οι μηχανισμοί. Είμαι βέβαιος ότι εδώ, στο Κιλκίς, μπορείτε να ξεκινήσετε οργανώνοντας μία τέτοια αντίληψη για τις ενοριακές και μητροπολιτικές δράσεις, αλλά βεβαίως αυτό αφορά και το κράτος και την περιφερειακή και την τοπική αυτοδιοίκηση.
Παναγιώτατε, η παρουσία Σας εμπνέει και ευλογεί και θέτει τα ζητήματα στο επίκεντρό τους και για αυτό Σας είμαστε ευγνώμονες και πάλιν και πολλάκις.-
*Oμιλία στην Οικολογική Ημερίδα με θέμα «Το όραμα μιας οικολογικής Μητροπόλεως για τον 21ο αιώνα: Εκκλησία, Πολιτεία, Φιλοσοφία και Θεολογία» που διεξήχθη στο Κιλκίς στις 23.9.2024 παρουσία της ΑΘΠ του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου που κήρυξε την έναρξή της και εκφώνησε την εισαγωγική ομιλία. Μετείχαν επίσης ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Φθιώτιδος κ. Συμεών, Πρόεδρος της Επιτροπής Οικολογίας και Περιβάλλοντος της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, ο κ Ιωάννης Σαρμάς, Πρώην υπηρεσιακός Πρωθυπουργός και Πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου ε.τ, ο Αρχιμ. Ισίδωρος Κάτσος, Επίκουρος Καθηγητής Φιλοσοφίας και Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ και Αντιπρόεδρος της Οικολογικής ΑΜΚΕ της Ιεράς Μητροπόλεως Πολυάνης και Κιλκισίου «ο Κορμοράνος»
