24 Σεπτεμβρίου 2024
Ομιλία Ευάγγελου Βενιζέλου στην εκδήλωση στη μνήμη του Βαγγέλη Βασιλακάκη που διοργάνωσε η Εταιρία Νομικών Βορείου Ελλάδος, στη Θεσσαλονίκη
Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι, κυρίες και κύριοι, θα απευθυνθώ πρωτίστως στην Ισμήνη, στον Νίκο, τον Δημοσθένη, τον Γιώργο, με την παράκληση να ενημερώσουν για όλα όσα συμβαίνουν εδώ και τους σεβαστούς γονείς του Βαγγέλη.
Συναντηθήκαμε με τον Βαγγέλη Βασιλακάκη τον Σεπτέμβριο του 1962, πριν από 62 χρόνια, στην αυλή του κτιρίου στο οποίο στεγάζονται έως σήμερα το 41ο και το 42ο Δημοτικό σχολείο Θεσσαλονίκης, στην οδό Ικτίνου. Αρχίζαμε μαθήματα στην πρώτη τάξη του 41ου Δημοτικού. Θυμάμαι από την ημέρα εκείνη ένα παιδί πολύ σοβαρό, αυστηρό, διανοούμενο, θυμάμαι εξίσου και τα ωραία μποτάκια που φορούσε. Πορευτήκαμε έκτοτε μαζί στα έξι χρόνια του δημοτικού. Πηγαίναμε σχεδόν κάθε ημέρα στο σπίτι της οικογένειας Βασιλακάκη, που είχε το μεγάλο προνόμιο να γειτονεύει με το σχολείο καθώς βρισκόταν στην οδό Κούσκουρα. Οι γονείς του και ιδίως η τρυφερή κα Βασιλακάκη υπέθαλπε όλες τις παιδικές μας ατασθαλίες. Κορυφαία ήταν η έκδοση της εφημερίδας της τάξης που είχε αντιφεμινιστικό περιεχόμενο, γιατί είχαμε σκεφτεί ότι αυτή η επιθετική στρατηγική ήταν ίσως η πιο αποτελεσματική στην προσέγγιση των κοριτσιών της τάξης.
Το 1962 το κλίμα της Θεσσαλονίκης ήταν όπως το περιγράφει ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης στο μυθιστόρημά του «Πολύ βούτυρο στο τομάρι του σκύλου». Είχαμε ευγενείς και προοδευτικούς δασκάλους, διευθυντή τον κ. Μεσημέρη και δασκάλα στην Α΄ Δημοτικού τη σύζυγό του, την κα. Μεσημέρη. Πάντως μας οδήγησαν σύμφωνα με τις οδηγίες, με σημαιούλες ελληνογαλλικές, στον χώρο μπροστά στον Λευκό Πύργο, για την ακρίβεια μπροστά στον κινηματογράφο Αλέξανδρο, προκειμένου να υποδεχθούμε τον στρατηγό Ντε Γκωλ, ο οποίος συνοδευόμενος από τον τότε πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή, επισκέφτηκε την Θεσσαλονίκη απειλούμενος με απόπειρα δολοφονίας για τις εξελίξεις στην Αλγερία. Εκείνη την ημέρα που εμείς ζητωκραυγάζαμε για την ελληνογαλλική φιλία, παιδιά της Α΄ Δημοτικού, συγκροτήθηκε στη Θεσσαλονίκη η οργάνωση Καρφίτσα. Η οργάνωση Καρφίτσα ήταν μία απόφαση του Γενικού Αστυνομικού Διευθυντή, για την πρόσληψη εκτάκτων αστυνομικών, οι οποίοι έφεραν ως διακριτικό γνώρισμα στη μέσα μεριά του πέτου του σακακιού τους, μία μεγάλη καρφίτσα. Αυτή η δομή διατηρήθηκε σε λειτουργία έως τη δολοφονία του Λαμπράκη που έγινε στο ίδιο σχολικό έτος.
Πορευτήκαμε λοιπόν σε όλο το Δημοτικό έτσι, με τον Βαγγέλη από μικρό να ζει σε ένα κοσμοπολίτικο περιβάλλον, με ταξίδια στο εξωτερικό που μας ξένιζαν την εποχή εκείνη. Θυμάμαι ότι σπεύσαμε να αγοράσουμε το πρώτο ΒΙΠΕΡ που κυκλοφόρησε, με το έργο του Σολζενίτσιν, «Μία ημέρα στη ζωή του Ιβάν Ντενίσοβιτς», που είχε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον αλλά δεν ταίριαζε με τη γενικότερη ιδεολογικοπολιτική τοποθέτηση της οικογένειάς του και το κλίμα στο οποίο ζούσε, γιατί τα πρόσωπα που σχολιάζαμε τότε ήταν κυρίως γνωστές προσωπικότητες της αριστεράς και του κέντρου στη Θεσσαλονίκη, με κορυφαία μορφή τον αγαπημένο ακτινολόγο, που μετά συνειδητοποιήσαμε ότι είναι ποιητής, τον Μανώλη Αναγνωστάκη.
Ο Βαγγέλης, γερμανοτραφής από μικρός, πήγε στη Γερμανική Σχολή. Εγώ στο δημόσιο Γυμνάσιο που γειτόνευε, το 2ο Γυμνάσιο αρρένων, από το οποίο έχουμε αποφοιτήσει με τον Αντώνη Μανιτάκη και άλλους συναδέλφους παλαιούς. Τα έφερε όμως η μοίρα έτσι ώστε στην Ε΄ Γυμνασίου, τη σημερινή Β΄ Λυκείου, να αρχίσουμε το φροντιστήριο της προετοιμασίας μας για την είσοδο στη Νομική Σχολή –θεωρούσαμε αυτονόητο ότι θα εισαχθούμε στη Νομική Σχολή– στο φροντιστήριο Παιδεία, το οποίο τότε διηύθυναν καθηγητές του της Γερμανικής Σχολής και ήταν μία όαση φιλελεύθερη και δημοκρατική μέσα στη χούντα, από όπου και παρακολουθήσαμε διάφορες εξελίξεις και μετείχαμε σε διάφορες συζητήσεις με τους καθηγητές μας τον Στέργιο Κρεμέτη και τον Στέφανο Καραγιάννη, ο οποίος μας δίδασκε λατινικά ξεκινώντας πάντα με το cum, «λέγε» του έλεγε του Βαγγέλη και έπρεπε να συνεχίσει την ανάλυση της φράσης.
Τότε κάναμε πολλούς περιπάτους, ήμασταν της περιπατητικής σχολής και θέλαμε να μπούμε στη Νομική Σχολή νομίζοντας ότι θα προλάβουμε τη δικτατορία και ότι θα μας δοθεί η ευκαιρία να ασχοληθούμε με το φοιτητικό κίνημα το αγωνιστικό, το αντιδικτατορικό, αλλά αυτός ήθελε να πάει –και το ήξερε και έτσι είχε γαλουχηθεί– να συναντήσει τον Δημήτρη Ευρυγένη, από τον οποίο ήταν επηρεασμένος πολύ πριν εισαχθεί στη Νομική Σχολή και εγώ βεβαίως από τότε είχα μία ροπή προς τα πρόσωπα τα οποία λάμπραιναν το Συνταγματικό Δίκαιο. Ξέραμε από τότε ότι υπάρχει στη Γαλλία εξόριστος ο Αριστόβουλος Μάνεσης, ότι κυκλοφορεί στην επιστημονική αυτή περιοχή ο Δημήτρης Τσάτσος. Εισαχθήκαμε όμως τον Σεπτέμβριο του 1974, με την πτώση της δικτατορίας, τότε οι εξετάσεις γίνονταν τον Σεπτέμβριο και εισαχθήκαμε πάλι, όχι για λόγους επωνύμου αλλά για λόγους βαθμολογίας, δίπλα-δίπλα, στη Νομική Σχολή και ξεκινήσαμε αυτήν την περιπέτεια της νομικής επιστήμης. Θέλαμε να παρακολουθήσουμε και τα μαθήματα διπλωματικής ιστορίας του Δημητρίου Κωνσταντοπούλου, γιατί θεωρούσαμε ότι εκεί θα μπορούσαμε να προβάλλουμε πολλές αντιρρήσεις για διάφορα θέματα.
Με τον Βαγγέλη τελειώσαμε τη σχολή, τον υποδέχθηκα στο Παρίσι την πρώτη ημέρα που ήρθε, κάναμε μαζί την πρώτη βόλτα στο κέντρο της γαλλικής πρωτεύουσας πριν αρχίσει την ενασχόλησή του με το μεταπτυχιακό του και στη συνέχεια με τη διατριβή του. Άλλωστε στο Παρίσι τον περίμενε μία άλλη μεγάλη φυσιογνωμία του ιδιωτικού Διεθνούς Δικαίου, ο Φωκίων Φραντζεσκάκης. Ο Βαγγέλης είναι έντονα επηρεασμένος προφανώς από την παράδοση της Νομικής Σχολής στο Ιδιωτικό Διεθνές Δίκαιο. Αυτή ξεκινά από τον Πέτρο Βάλληνδα που και αυτός έφυγε νωρίς. Ο καθηγητής Σπυρίδων Μεταλληνός του Συγκριτικού Δικαίου έφυγε επίσης νωρίς. Ο σπουδαίος Δημήτριος Ευρυγένης έφυγε και αυτός νωρίς και αδόκητα και διαμένουμε στο Στρασβούργο γιατί εκεί ενοικιάζει τα δωμάτια η μόνιμη αντιπροσωπία, στο ίδιο ξενοδοχείο, στον ίδιο μοιραίο τόπο, στο Sofitel, και βέβαια ο Φωκίων Φραντζεσκάκης, ο τόσο προσηνής, που ήξερε να ασχολείται με τη σκέψη του άλλου, la pensée d’autrui, στην οποία είχε αφιερώσει άλλωστε, δηλαδή στις βιβλιοκρισίες του, τον τιμητικό του τόμο που τελικά ήταν τιμητικός τόμος της σκέψης των άλλων.
Άρα είχε διαμορφωθεί η φυσιογνωμία του Βαγγέλη, ευγενής με αστική προφανώς καταγωγή, γνήσιος κάτοικος του κέντρου της Θεσσαλονίκης, ιδίως σε σύγκριση με εμένα που ήμουν μέτοικος από τις δυτικές συνοικίες, ψάχνοντας ένα καλύτερο σχολείο. Με τις γλώσσες του, με άριστες εγκύκλιες σπουδές του , καλός μαθητής, επιμελής, με στέρεες βάσεις, προσηλωμένος σε αυτό που έκανε, έγκυρος. Λέει μία κοινότοπη φράση, την οποία επαναλαμβάνουμε συχνά-πυκνά, το παιδί είναι ο πατέρας του ανθρώπου.
Όταν τον αποχαιρετούσαμε πριν από έναν χρόνο, πέρα από την οικογένεια, την Ισμήνη, τα παιδιά, τους γονείς, το Γιώργο, όλοι αποχαιρετούσαν έναν φίλο, έναν συνάδελφο, έναν καθηγητή, έναν λαμπρό δικηγόρο, εγώ αποχαιρετούσα αυτό το παιδί της Α΄ Δημοτικού και όλη του τη μετέπειτα εξέλιξη. Στην πραγματικότητα τη διυλίζω μέσα από εκείνη την εικόνα, προσπαθώ να σκεφτώ πώς αυτό το παιδί έγινε αυτό που έγινε, διέγραψε αυτή την εντυπωσιακή διαδρομή, διατηρώντας όλα τα γενετικά χαρακτηριστικά. Ήταν επιπλέον πάντα εντυπωσιακά πολιτικοποιημένος, είχε χιούμορ, τι χιούμορ όμως; Αυτός ένας γερμανογαλλοτραφής, είχε ένα απολύτως βρετανικό χιούμορ, πάρα πολύ λεπτό και αυτοσαρκαστικό και ήταν επιεικής και συγχωρητικός, ίσως για αυτό θέλει ο τόμος να αφορά και την επιείκεια, αλλά ήταν κατά βάθος αυστηρός, μη κάνει κανείς το λάθος να νομίσει ότι είχε χαλαρά κριτήρια, ήταν πάντα εντυπωσιακά αυστηρός και απαιτητικός. Συνήθως στις περιπτώσεις αυτές κάποιος είναι αυστηρός με τον εαυτό του πρωτίστως και μπορεί ως εκ τούτου να είναι επιεικής κ με τους άλλους.
Τα έφερε έτσι η μοίρα ώστε να τον χρειαστώ για πολύ κρίσιμα ζητήματα στους κλάδους που θεράπευε. Με βοήθησε σε μεγάλες διεθνείς διαιτησίες την περίοδο που ήμουν Υπουργός Εθνικής Άμυνας, χειρίσθηκε μία από αυτές τις δικογραφίες. Είδα εκ των υστέρων ότι μία μελέτη του αφορά την επιλογή των διαιτητών στα πάνελ του ICCID. Για μία από τις ελληνικές διαιτησίες στο ICCID προβλήθηκε αντίρρηση για τη συμμετοχή της διαιτητού που υπέδειξε η Ελληνική Δημοκρατία, που ήταν μία από τις καθηγήτριες του Βαγγέλη στο Πανεπιστήμιο των Παρισίων, στο Paris 1, η Ελληνική Δημοκρατία την υπέδειξε σε δύο διαφορετικές συνεχείς υποθέσεις ως μέλος του δικαστηρίου και η δεύτερη υπόδειξη θεωρήθηκε ότι θέτει ζήτημα πιθανής μεροληψίας.
Ήταν πάντα αυτό που υπαγόρευε η τυπολογία της συμπεριφοράς του Δημητρίου Ευρυγένη. Θα έλεγα, για να μνημονεύσω και ένα μεγάλο απόντα της σχολής μας, και του Κωνσταντίνου Κεραμέα, είχαν ορισμένα κοινά στοιχεία από την άποψη αυτή. Είναι ένας από τους βασικούς ανθρωπολογικούς τύπους των επιστημόνων της νομικής επιστήμης και των καθηγητών του Δικαίου, αλλά εάν επρόκειτο να διαλέξουμε νομίζω ότι θα διαλέγαμε αυτόν τον ανθρωπολογικό τύπο.
Ο Βαγγέλης έφυγε φυσικά με πλήρη επίγνωση του τι συμβαίνει, ξέρετε αυτό είναι πάντα το μεγάλο ζήτημα, η αξιοπρέπεια, είναι η μεγαλύτερη αρετή, είναι και η πιο προοδευτική αξία σε τελευταία ανάλυση. Η αξιοπρέπεια της εξόδου είναι το μεγαλύτερο φιλοσοφικό, θεολογικό και ψυχολογικό ζήτημα. Το να μπορείς να διαχειριστείς αυτό είναι τελικά το μείζον, διότι απαιτεί μία συμφιλίωση με τον εαυτό σου και μία συμφιλίωση με τη μοίρα, με τον Θεό, με τον χρόνο, με το επέκεινα, με το μέλλον, γιατί έχεις πάντα στο μυαλό σου αυτό που αφήνεις, τα παιδιά του τα οποία καμάρωσε, τον εγγονό του τον οποίο δεν πρόλαβε να καμαρώσει.
Η μοίρα μας έχει συνδέσει και από την άποψη αυτή, ο γιος του Δημοσθένης και η κόρη μου η Ελβίνα, ήταν μαζί στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο και τα εγγόνια μας έχουν γεννηθεί με διαφορά δύο μηνών. Άρα συνεχίζεται αυτή η μοιραία συνάντηση του 1962. Νομίζω λοιπόν ότι εάν κάτι μας προσφέρει τελικά, υπεράνω όλων δηλαδή, ο Βαγγέλης Βασιλακάκης με το προσωπικό του υπόδειγμα, είναι αυτός ο τρόπος της εξόδου, αυτό το μάθημα αξιοπρέπειας.-
