Πρόλογος Ευάγγελου Βενιζέλου στο βιβλίου του Σωτήρη Σέρμπου (επιμ), «2025: Ο Τραμπ ξαναγράφει την Ιστορία;», εκδόσεις Σιδέρης, 2025, σελ 9-11 [PDF]
Ο Τραμπ δεν ξαναγράφει την Ιστορία. Προφανώς όμως την προσλαμβάνει με τρόπο διαφορετικό από τον κρατούντα στο δυτικό παράδειγμα και γράφει το κεφάλαιο που αντιστοιχεί στη δεύτερη θητεία του θέλοντας να σπάσει τα στερεότυπα και να αμφισβητήσει τις αυτονόητες παραδοχές της μεταπολεμικής Δύσης (1945-2025). Ο στόχος είναι εντυπωσιακά φιλόδοξος και εμφανίζεται με τη μορφή ενός φεστιβάλ βολονταρισμού και προσωποκεντρικής πολιτικής. Αυτή βασίζεται σε δύο πυλώνες:
Στο εσωτερικό πεδίο στην αντίληψη ότι ο Πρόεδρος των ΗΠΑ μπορεί να διαχειρίζεται το σύνολο της ομοσπονδιακής αρμοδιότητας και ισχύος οδηγώντας στα άκρα την unitary executing theory με τη στήριξη της σαφούς και σταθερής πλειοψηφίας των μελών του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Στο διεθνές πεδίο στην αντίληψη ότι ο Πρόεδρος των ΗΠΑ μπορεί να διαχειρίζεται συνδυαστικά το σύνολο της στρατιωτικής, οικονομικής, τεχνολογικής και εντέλει πολιτικής ισχύος της χώρας του σπάζοντας το διπλωματικό πρωτόκολλο και δηλώνοντας ότι τίποτα δεν είναι δεδομένο.
Δεν είναι καταρχάς δεδομένη η Δύση ως ιστορική και στρατηγική οντότητα βασισμένη στην ευρωατλαντική συμμαχία. Δηλώνει ότι εξαρτά την ανάληψη της ηγετικής ευθύνης και άρα της ευθύνης για την ασφάλεια της Δύσης από τις ΗΠΑ, μόνο αν ικανοποιηθούν οι όροι που θέτει (οικονομικοί, διεθνοπολιτικοί, αξιακοί και στρατιωτικοί) από τους άλλους δυτικούς εταίρους και πρωτίστως από την ΕΕ. Δεν διακηρύσσει μια νέα περίοδο αμερικανικού απομονωτισμού, αλλά διεκδικεί αυτός αποκλειστικά τη δυνατότητα να καθορίζει τον εχθρό και τον φίλο, άρα και την ταξινόμηση των απειλών.
Δεν είναι επίσης δεδομένη η ταυτότητα των αντιλήψεων περί φιλελεύθερης δημοκρατίας μεταξύ Αμερικής και Ευρώπης. Για την ακρίβεια δεν πρόκειται περί αντιλήψεων αλλά περί του τρόπου με τον οποίο νομιμοποιείται και οριοθετείται η εξουσία, δηλαδή το υποκείμενο άσκησης τόσο της εσωτερικής, όσο και της εξωτερικής πολιτικής συμπεριλαμβανομένης της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας αλλά και της ενεργειακής και γενικότερα της διεθνούς εμπορικής πολιτικής. Μιλάμε βεβαίως με τα σημερινά εσωτερικά πολιτικά δεδομένα στις ΗΠΑ, πριν τις επόμενες ενδιάμεσες εκλογές για το Κογκρέσο.
Είδαμε προς το παρόν τις εξελίξεις στη Γάζα, όπου o συσχετισμός δυνάμεων και η επιλογή εχθρών και φίλων δεν παρουσιάζει μεγάλες δυσκολίες. Οι εξελίξεις άλλωστε δεν συνιστούν λύση του μεσανατολικού και η αντοχή της συμφωνίας θα κριθεί. Βλέπουμε και την αμηχανία ως προς την Ουκρανία και την αξιολόγηση του ρωσικού κινδύνου και άρα της συνολικής σχέσης Δύσης (με την προ Τραμπ έννοια του όρου) και Ρωσίας. Στο κρίσιμο πεδίο των σχέσεων με την Κίνα οι βολές είναι ακόμη αναγνωριστικές. Οι σχέσεις με τον Παγκόσμιο Νότο είναι σε ένταση, όπως φάνηκε στην αντιμετώπιση της Ινδίας, αλλά δεν έχουν ανοίξει τα μέτωπα.
Τα θεσμικά συμφραζόμενα όλου αυτού του υπό διαμόρφωση σχήματος, με την ρευστότητα και τις αντιφάσεις του, είναι η δραστική υποβάθμιση του Διεθνούς Δικαίου και των Διεθνών Οργανισμών. Τα κράτη υπάρχουν και μετριούνται το καθένα χωριστά με βάση τη γεωγραφική του θέση και το μέγεθος της ισχύος του (πληθυσμιακής, οικονομικής, στρατιωτικής, καταρχάς πυρηνικής). Μετριέται πρωτίστως η διάθεση ανάληψης κόστους και κινδύνου και η διάθεση εναρμόνισης με την αμερικανική πολιτική. Με τον τρόπο αυτό αξιολογούνται και τα κράτη μέλη της ΕΕ. Ζούμε σε μια νέα εποχή υπερπολιτικοποίησης και κρατισμού με το περιεχόμενο που μόλις περιγράφτηκε.
Πολλοί επιστημονικοί κλάδοι βρίσκονται προ νέων προκλήσεων. Το Συνταγματικό και το Διεθνές Δίκαιο, οι διεθνείς σχέσεις, τα διεθνή οικονομικά, αλλά και η πολιτική ανθρωπολογία καθώς αρχαϊκά και μεταμοντέρνα στοιχεία συμφύρονται. Η συζήτηση περιλαμβάνει στοιχεία διπλωματικής πρακτικής με σημαντική επιρροή των προσωπικών σχέσεων μεταξύ των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων, συνδυασμό θεσμικών ιδιοτήτων και ιδιωτικών σχέσεων, επανακαθορισμό των σχέσεων μεταξύ στρατηγικών εταίρων και στρατηγικών αντιπάλων και πολλά άλλα που καθιστούν επίκαιρη και χρήσιμη τη μελέτη της διπλωματικής Ιστορίας όχι του δεύτερου μισού του 20ου αιώνα, αλλά του 18ου, 19ου και των πρώτων σαράντα ετών του εικοστού αιώνα.
Ο παρών συλλογικός τόμος υπό την επιμέλεια του καθηγητή Σ. Σέρμπου συγκεντρώνει τις συμβολές έγκυρων συγγραφέων, που προσεγγίζουν το ερώτημα του τίτλου κατά κυριολεξία πολυπρισματικά και επιπλέον με επαγγελματική ψυχραιμία. Με την επιφυλακτικότητα που απαιτείται, όταν ένα φαινόμενο που επικοινωνεί με την Ιστορία βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Ο ελληνόφωνος αναγνώστης, χάρη στον τόμο αυτό, έχει στη διάθεση του μια δέσμη αναλύσεων διεθνούς επιπέδου. Διαθέτει άλλωστε πλήρη ενημέρωση από πλήθος ανοικτών πηγών σε πραγματικό χρόνο. Ο ενημερωμένος πολίτης είναι, σε τελική ανάλυση, το αντίβαρο που χρειαζόμαστε σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά ας ξεκινήσουμε από τα καθ´ημάς. Συγχαίρω και συνιστώ.
Ευάγγελος Βενιζέλος
Πρώην αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών, πρώην υπουργός Εθνικής Άμυνας, Ομότιμος καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή ΑΠΘ.
