6 Μαΐου 2026
Αντιφώνηση Ευάγγελου Βενιζέλου στην τελετή αναγόρευσής του σε επίτιμο διδάκτορα της Νομικής Σχολής και του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ
Παναγιώτατε, σας ευχαριστώ θερμότατα για την παρουσία σας, για τη μεγάλη τιμή, κυρίως σας ευχαριστώ για την αγάπη σας, για τη σχέση που μας συνδέει, σχέση in pectore που τη γνωρίζετε και τη γνωρίζω και σας είμαι αιωνίως ευγνώμων.
Μακαριότατε, η παρουσία σας αποτελεί πολύ μεγάλη τιμή για το πρόσωπό μου.
Κύριε Πρύτανη, σας ευχαριστώ γιατί με τη δική σας επίνευση γίνονται όλα αυτά, σας ευχαριστώ και για το μετάλλιο που είχατε την καλοσύνη να μου απονείμετε και το οποίο προσδίδει προστιθέμενη αξία στη μεγάλη ακαδημαϊκή τιμή των επίτιμων διδακτορικών διπλωμάτων που μου απένειμε η διάσημος των Νομοδιδασκάλων Σχολή- λέμε στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης - και η περίσεμνος των Θεολόγων Σχολή.
Κυρία Υπουργέ της Παιδείας, των Θρησκευμάτων και του Αθλητισμού,
κύριε Αρχηγέ της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης,
κυρία τέως Πρόεδρε της Δημοκρατίας,
κύριε πρώην Πρόεδρε της Δημοκρατίας,
κύριε πρώην Πρωθυπουργέ Αντώνη Σαμαρά,
κύριοι πρώην Πρωθυπουργοί Παναγιώτη Πικραμένε και Ιωάννη Σαρμά,
κυρίες και κύριοι Υπουργοί,
κύριε πρώην Πρόεδρε της Βουλής,
κυρίες και κύριοι Βουλευτές, θα μου επιτρέψετε μία ειδική αναφορά στη Ντόρα Μπακογιάννη,
κυρίες και κύριοι Πρόεδροι των Ανωτάτων Δικαστηρίων, κύριε Γενικέ Επίτροπε των Τακτικών Διοικητικών Δικαστηρίων και κυρία Πρόεδρε του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους,
Σεβασμιώτατοι και Θεοφιλέστατοι Αρχιερείς και όσοι εκ του ιερού καταλόγου παρίσταστε,
Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι στην πανεπιστημιακή και δικηγορική κοινότητα,
επιτρέψτε μου να εκφράσω τις βαθιές μου ευχαριστίες, στον Πρύτανη ήδη το έκανα, στη Σύγκλητο του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, στους Κοσμήτορες και όλα τα μέλη της για τις ομόφωνες αποφάσεις, στην αδελφή Νομική Σχολή, τον Κοσμήτορα Καθηγητή Κωνσταντίνο Χριστοδούλου, τον αγαπητό μου συνάδελφο Σπύρο Βλαχόπουλο για τη γενναιόδωρη αυτή laudatio που εκφώνησε για την οποία είμαι υποχρεωμένος, σε όλα τα μέλη της Σχολής, ιδιαίτερα στα μέλη του πραγματικά αδελφού τομέα Δημοσίου Δικαίου, τη Διευθύντριά του Καθηγήτρια Αικατερίνη Ηλιάδου.
Θα μου επιτρέψετε να πω εδώ ότι ιδιαίτερα χαιρετίζω την παρουσία του Κοσμήτορος της δικής μου Σχολής, του μαθητή μου και Καθηγητή Παναγιώτη Γκλαβίνη που εκπροσωπεί την alma mater studiorum τη δική μου, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και τη Νομική μας Σχολή.
Προφανώς ευχαριστώ τη Θεολογική Σχολή, τον Κοσμήτορα τον κ. Εμμανουήλ Καραγεωργούδη με τον οποίο μας συνδέει κοινή καταγωγή, το Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας σύσσωμο και ιδιαίτερα την Πρόεδρό του Καθηγήτρια Κίρκη Κεφαλέα η οποία εκφώνησε έναν έπαινο που δεν τον αξίζω, αλλά μου άρεσε που τον άκουσα.
Ευχαριστώ θερμότατα την ισχυρή αντιπροσωπεία της Ακαδημίας Αθηνών και τον εκπρόσωπό της, τον Γενικό Γραμματέα, Καθηγητή Αντώνη Ρεγκάκο για τη μεγάλη τιμή,
βεβαίως τους Πρυτάνεις των άλλων Πανεπιστημίων,
και όλους τους παρευρισκομένους με οποιαδήποτε ιδιότητα από τα πεδία στα οποία κινούμαι, το επιστημονικό και το πολιτικό,
τον Σεβασμιώτατο Αρχιεπίσκοπο των εν Αθήναις Καθολικών με τον οποίο μας συνδέει η ίδια κοινή καταγωγή με τον Κοσμήτορα της Θεολογικής Σχολής που τον ευχαριστώ για την παρουσία του και επιτρέψτε μου να εισέλθω στο αντικείμενό μου, στο μικρό αυτό διανοητικό αντίδωρο, με θέμα:
«Η τεχνητή νοημοσύνη ως πρόκληση για την κυριαρχία, τον συνταγματισμό και την πολιτική θεολογία»*.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), θα αποφύγω όσο μπορώ τις κοινοτοπίες, είναι βεβαίως μία ολιστική πρόκληση, πρόκληση παραγωγική, γιατί συνιστά αλλαγή υποδείγματος, κοινωνική, πολιτική, ηθική, θεολογική, ανθρωπολογική, βεβαίως και πρόκληση νομική και μάλιστα πρόκληση για όλες τις συλλειτουργούσες στον ευρωπαϊκό χώρο έννομες τάξεις, την εθνική, την ενωσιακή και τη διεθνή, πρωτίστως την έννομη τάξη που συγκροτεί η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Αυτή η πρόκληση έρχεται να πολλαπλασιάσει την ήδη παλιά πρόκληση του διαδικτύου και της διαχείρισης και αποθήκευσης των δεδομένων, ενώ ακόμη και το λεγόμενο Νέφος, το cloud, υπάρχει ήδη προ πολλού.
Οι βασικές αντιλήψεις και στρατηγικές των κρατών, των διεθνών οργανισμών και των υβριδικών οντοτήτων όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση απέναντι στις νέες τεχνολογίες ήταν διαμορφωμένη πριν η συζήτηση στραφεί στην ΤΝ και τις εφαρμογές της, ιδίως μέσω των λεγομένων μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, των LLMs με τα οποία ερχόμαστε και εμείς καθημερινά σε επαφή χρησιμοποιώντας εφαρμογές όπως το Gemini, το ChatGPT, το Claude και δεκάδες άλλες.
Ως προς τη ρύθμιση του διαδικτύου, συμπεριλαμβανομένου του Νέφους, η Κίνα επέλεξε προ πολλού την εθνικοποίηση, ας το πούμε έτσι, του ψηφιακού χώρου, οι Ηνωμένες Πολιτείες την ενθάρρυνση της πρωτοβουλίας των επιχειρήσεων διασφαλίζοντας νομοθετικά την εύκολη δυνατότητα πρόσβασης των ομοσπονδιακών αρχών στα δεδομένα, ακόμη και εάν αυτά είναι αποθηκευμένα εκτός αμερικανικής επικράτειας, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση με τον συνήθη τρόπο της, ενώ τεχνολογικά είναι μία μεσαία δύναμη που παρακολουθεί τον ανταγωνισμό Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας, εμφανίζεται ως ένας ρυθμιστικός γίγαντας. Μόλις πρόσφατα, με μία πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που έχει το συνθηματικό όνομα Digital Omnibus, ανέλαβε την πρωτοβουλία να επανεξετάσει, με στόχο την απλούστευση διοικητικών διαδικασιών, κάποιες πτυχές της μεγάλης κανονιστικής της αυστηρότητας που αποτυπώνεται σε κείμενα που ξέρετε : στην EU AI Act, δηλαδή στον Κανονισμό για την ΤΝ που λειτουργεί σε συνδυασμό με τον Κανονισμό για τη Γενική Προστασία Προσωπικών Δεδομένων (GDPR) και βέβαια σε συνδυασμό με τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ.
Η δέσμη κειμένων που έχει προσφέρει το Συμβούλιο της Ευρώπης, ο διπλανός και παλαιότερος οργανισμός της ηπείρου μας, είναι επίσης γνωστή, έχουμε μία σύμβαση-πλαίσιο για την Τεχνητή Νοημοσύνη που έχουν υπογράψει και πολλές χώρες πέραν του Συμβουλίου της Ευρώπης, έχουμε τη Σύμβαση 108+ για την προστασία των ατόμων από την αυτοματοποιημένη επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, τον Ευρωπαϊκό Ηθικό Χάρτη για τη χρήση της ΤΝ στο δικαστικό σύστημα και πολλά άλλα.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μόλις ανέλαβε για δεύτερη φορά τα καθήκοντά του ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, εξέδωσε ένα executive order, ένα Προεδρικό Διάταγμα, με το οποίο ανακάλεσε μία αλυσίδα προηγουμένων εκτελεστικών διαταγμάτων του Προέδρου Μπάιντεν, μεταξύ αυτών και όλη την παλιά ρύθμιση για την ΤΝ, δηλώνοντας ότι τώρα αλλάζει η αντίληψη, όχι πλέον υπέρ του ελέγχου και της κανονιστικότητας, αλλά υπέρ της ενθάρρυνσης της πρωτοβουλίας των επιχειρήσεων και μερικούς μήνες αργότερα, τον Δεκέμβριο του περασμένου έτους τώρα πια, με ένα δεύτερο executive order δήλωσε ότι τα ζητήματα Τεχνητής Νοημοσύνης είναι ομοσπονδιακή αρμοδιότητα και κατά κάποιο τρόπο έθεσε φραγμό, χωρίς να μπαίνω σε νομικές λεπτομέρειες, στις νομοθετικές πρωτοβουλίες των πολιτειών που έσπευδαν να ρυθμίσουν το φαινόμενο της ΤΝ.
Η δικαιοδοσία, δηλαδή η νομική όψη της κυριαρχίας, συνδέεται καταρχάς με την εδαφικότητα -όχι χωρίς εξαιρέσεις, έχουμε πολλές εξαιρέσεις ακόμη και στο Ποινικό Δίκαιο- συνδέεται δηλαδή με την ύπαρξη επικράτειας στην οποία ισχύει η κρατική έννομη τάξη. Τώρα όμως, με όλα αυτά που συμβαίνουν, ποιος μπορεί να ελέγξει αποτελεσματικά τις μεγάλες επιχειρήσεις που κινούν τις εξελίξεις στο πεδίο της Τεχνητής Νοημοσύνης; Τα κράτη της έδρας τους, τα κράτη που είναι μεγάλοι πελάτες, αντισυμβαλλόμενοι και χρήστες, τα κράτη που μπορούν να απειλήσουν με άμεσες ή έμμεσες κυρώσεις και να τις επιβάλουν; Ποιος μπορεί να ρυθμίσει αποτελεσματικά, η Ευρωπαϊκή Ένωση, το Συμβούλιο της Ευρώπης, όταν οι εξελίξεις τρέχουν εκτός Ευρώπης και εμείς τις παρακολουθούμε και τις εισάγουμε;
Μία πρώτη σημαντική αμερικανική απάντηση έχει δοθεί ήδη από το 2018 με την Cloud Act, που επιτρέπει στις ομοσπονδιακές αρχές επιβολής του νόμου να υποχρεώνουν αμερικανικές τεχνολογικές εταιρείες, μέσω δικαστικής εντολής ή κλήτευσης, να παρέχουν δεδομένα αποθηκευμένα σε διακομιστές, ανεξαρτήτως εάν αυτοί βρίσκονται στις Ηνωμένες Πολιτείες ή σε ξένο έδαφος, εισάγεται μία άλλη αρχή πια, η un-territoriality of data.
Η συγκέντρωση του ελέγχου των εξελίξεων στο χώρο αυτόν στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα και η ένταση του μεταξύ τους ανταγωνισμού έχει δυστυχώς ήδη περιορίσει δραστικά το μέγεθος και τον ρόλο της Ευρώπης. Η δε κατασκευή στην Ευρώπη ενεργοβόρων data centers δεν συνιστά ουσιαστικό τρόπο συμμετοχής στο πεδίο αυτό.
Digital constitutionalism
Εδώ και χρόνια, λοιπόν, γιατί οι έννοιες παλιώνουν πολύ γρήγορα, αναπτύσσεται ο λεγόμενος Ψηφιακός Συνταγματισμός, ο digital constitutionalism, ως ένα ρεύμα ή μάλλον ως ερμηνευτική πρακτική. Ο Ψηφιακός Συνταγματισμός επιδιώκει κάτι πολύ απλό, να μεταφέρει τις αρχές και τις επιδιώξεις του κλασικού συνταγματισμού, αυτού που ξεκινάει δηλαδή από τον 18ο αιώνα, τον περιορισμό της εξουσίας, την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, το κράτος δικαίου, στο ψηφιακό περιβάλλον. Δεν πρόκειται για κάποιο ενιαίο διεθνές κείμενο συνταγματικού χαρακτήρα, αλλά για ένα διεθνές κίνημα, όπως ήταν και ο κλασικός συνταγματισμός, που υποστηρίζει ότι οι ψηφιακές εξουσίες, αλλά προσέξτε, όχι μόνο των κρατών, οι ψηφιακές εξουσίες και των τεχνολογικών κολοσσών, πρέπει να υπόκεινται σε κανόνες ανάλογους με αυτούς που διέπουν την πολιτική εξουσία στον φυσικό κόσμο.
Προστίθενται όμως και νέα ζητήματα:
Το πρώτο είναι ο περιορισμός της ιδιωτικής πια εξουσίας, το κλασικό ζήτημα της τριτενέργειας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, της ισχύος τους στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών, τίθεται με τρόπο οξύτατο.
Το δεύτερο είναι η κατοχύρωση νέων δικαιωμάτων, το δικαίωμα στη λήθη, το δικαίωμα στη μη ρομποτική ή και μη αλγοριθμική ακόμη, που είναι διαφορετικό ζήτημα, απονομή της δικαιοσύνης, το δικαίωμα αιτιολόγησης και αμφισβήτησης αυτοματοποιημένων ή αλγοριθμικών αποφάσεων.
Κυρίως όμως το ζήτημα είναι η προστασία της αντιπροσωπευτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας έναντι του κινδύνου αλλοίωσης της βούλησης του εκλογικού σώματος μέσω παρεμβατικής και παραβατικής χρήσης των δυνατοτήτων που προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες και ιδίως η τεχνητή νοημοσύνη. Το νέο επιστημολογικό παράδειγμα απαιτεί και ένα πιο δυναμικό θεσμικό παράδειγμα μαχόμενης και αυτοπροστατευόμενης δημοκρατίας.
Η θεώρηση αυτή του Ψηφιακού Συνταγματισμού που ήδη έχει παλιώσει ως θέμα είναι προφανώς κρατικοκεντρική, καθώς προωθείται από κράτη, διεθνείς οργανισμούς, την Ευρωπαϊκή Ένωση και προωθείται νομοθετικά αλλά και νομολογιακά μέσω των δικαστηρίων. Επίσης η θεώρηση αυτή νομίζω ότι αναδεικνύει την αξία της έννοιας του επαυξημένου Συντάγματος, την οποία εισηγούμαι και στην οποία είχε την καλοσύνη να αναφερθεί ο Σπύρος Βλαχόπουλος. Η έννοια του επαυξημένου Συντάγματος βασίζεται στην αρχή της μείζονος προστασίας της δημοκρατίας, των δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου. Κάθε φορά πρέπει να επιλέγουμε εκείνον τον κανόνα αναφοράς, είτε εθνικό, είτε ενωσιακό, είτε διεθνή, που παρέχει την μείζονα προστασία.
Στο περιθώριο μάλιστα της συζήτησης αυτής, περί Ψηφιακού Συνταγματισμού, έχουν διατυπωθεί και αρκετά παράδοξες απόψεις. Μία άποψη είναι να αναγνωρίσουμε θεμελιώδη δικαιώματα στην τεχνητή νοημοσύνη καθεαυτήν, κατά το πρότυπο των δικαιωμάτων των ζώων ή των φυσικών οντοτήτων, όπως είναι για παράδειγμα οι ωκεανοί ή τα τροπικά δάση. Μία άλλη ιδέα, η οποία καλλιεργείται από αμερικανικούς κύκλους, είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη διευκολύνει την πιο συντηρητική ερμηνευτική προσέγγιση του Συντάγματος, τη λεγόμενη κειμενολογική, τον textualism, την οριτζιναλιστική ερμηνεία, την αναζήτηση του αρχικού νοήματος, της αρχικής πρόθεσης, την ιστορική ερμηνεία θα λέγαμε εμείς, διότι τώρα με την τεχνητή νοημοσύνη μπορούμε να αποκαλύψουμε ταχέως και λεπτομερώς τη διαδικασία παραγωγής του κανόνα. Άρα, την υποδέχονται με χαρά την τεχνητή νοημοσύνη οι οριτζιναλιστές στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η αντίδραση των εταιρειών - Ο «ιδιωτικός συνταγματισμός»
Απέναντι σε αυτό το φαινόμενο, αντιδρούν οι μεγάλες εταιρίες που δεν θέλουν τα δεσμά του κρατικοκεντρικού Ψηφιακού Συνταγματισμού. Έχουν διατυπωθεί πολλές θεωρίες τους τελευταίους αιώνες για την πολλαπλότητα των εννόμων τάξεων, είτε εντός του κράτους, όπως έλεγε Σάντι Ρομάνο στην Ιταλία το πρώτο ήμισυ του 20ου αιώνα. Πιο πρόσφατη είναι η θεωρία του societal constitutionalism του Γκίντερ Τόιμπνερ (Gunter Teubner). Άρα οι μεγάλες πλατφόρμες εμπνέονται από αυτήν τη βασική ιδέα, ότι μπορεί να έχουμε εσωτερική πολλαπλότητα εννόμων τάξεων και άρχισαν εδώ και αρκετό καιρό να παράγουν τον δικό τους «ιδιωτικό συνταγματισμό» και να συγκροτούν δικές τους ιδιωτικές οιονεί έννομες τάξεις, με δικά τους οιονεί συνταγματικά δικαστήρια, όπως έκανε το Facebook πρωτίστως, η META. Αυτός, λοιπόν, ο ιδιωτικός συνταγματισμός δεν διαθέτει καμία συνταγματική νομιμοποίηση, είναι οίκοθεν συνταγματισμός, ο οποίος θέλει να επιβληθεί αυτογνωμόνως θα λέγαμε στο παλιό Διοικητικό Δίκαιο.
Είχα την ευκαιρία πριν από 25 χρόνια να μιλήσω για «τη νέα νεότητα του Συντάγματος», να πω δηλαδή ότι η μορφή Σύνταγμα, η ιδέα ότι έχουμε ένα σύστημα κανόνων υπερεχόντων που συγκροτεί μία πυραμίδα, έναν κανόνα αναφοράς, μπορεί να μεταφερθεί και εκτός κράτους, εκτός επικράτειας, όπως συμβαίνει με τη λεγόμενη συνταγματοποίηση του Διεθνούς Δικαίου, γιατί τα καταστατικά πολλών διεθνών οργανισμών εκλαμβάνονται ως συντάγματα. Για παράδειγμα, μιλάμε για το Σύνταγμα του Παγκοσμίου Οργανισμού Εμπορίου . Και το ίδιο το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα, αν το θυμάστε, πριν από δύο-δυόμισι δεκαετίες, που ήταν στην πραγματικότητα μία κλασική πολυμερής διεθνής συνθήκη που λεγόταν Ευρωπαϊκό Σύνταγμα, ήταν ένα σύνταγμα διακυβερνητικό στην πραγματικότητα, όχι σύνταγμα κατά κυριολεξία, ήταν ένα σύνταγμα χωρίς κράτος και χωρίς δήμο, χωρίς λαό δηλαδή, όπως απεδείχθη.
Η περαιτέρω αντίδραση των εταιριών - Διεκδίκηση κυριαρχίας
Η αντίδραση των εταιριών, λοιπόν, πάει και ένα βήμα παραπέρα. Δεν αρκούνται στη συγκρότηση ιδιωτικών εννόμων τάξεων, διεκδικούν κάτι παραπάνω, διεκδικούν κυριαρχία, sovereignty. Κυριαρχία στο Cloud και τώρα κυριαρχία στις εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης. Η κυριαρχία είναι η σταυρική έννοια για το Συνταγματικό Δίκαιο , την Πολιτειολογία και το Διεθνές Δίκαιο. Είναι μία έννοια ανυπότακτη, τώρα πια κυριαρχεί στη βιβλιογραφία η αντίληψη ότι είναι μία έννοια υποκριτική και ορίζεται με πολλούς και διάφορους τρόπους. Θα αποφύγω τώρα τις κοινοτοπίες, δεν θα μιλήσω ούτε για τον Μποντέν (Bodin), ούτε για τον Γκρότιους (Grotius), ούτε καν για τον Γιέλινεκ (Jellinek).
Σίγουρα γνωρίζουμε ότι υπάρχει εξωτερική κυριαρχία, που είναι η λεγόμενη εθνική κυριαρχία, δηλαδή η ανεξαρτησία του κράτους και η διεθνής νομική προσωπικότητά του και εσωτερική κυριαρχία, γνωστή ως αρμοδιότητα της αρμοδιότητας, ως μονοπώλιο της νόμιμης βίας και κατ’ εξοχήν εκδήλωσή της είναι η συντακτική εξουσία, η εξουσία που θέτει Σύνταγμα, που είναι η ύψιστη νομική εκδήλωση της κυριαρχίας. Θυμίζω και τη κλασική κατά Καρλ Σμιτ προσέγγιση, ότι κυρίαρχος είναι αυτός ο οποίος αποφασίζει για την κατάσταση εξαίρεσης.
Η κυριαρχία, όμως, είναι θεμελιώδες παράδειγμα της πολιτικής και νομικής Θεολογίας. Τι είναι η νομική και πολιτική Θεολογία, η θύραθεν, όπως είπε στον έπαινό της η κ. Κίρκη Κεφαλέα; Είναι η αναζήτηση του πυρήνα των πολιτειολογικών και νομικών εννοιών στη Θεολογία, σε μία θεολογική καταγωγή ή αναγωγή. Στο πλαίσιο αυτό, το κυρίαρχο κράτος υποκαθιστά τον ίδιο το Θεό, η δε κατάσταση εξαίρεσης είναι το ισοδύναμο του θαύματος. Υπάρχει μία καταπληκτική σύγκρουση μεταξύ Καρλ Σμιτ και Χανς Κέλσεν, για την έννοια του θαύματος, την οποία περιέπαιζε ο Κέλσεν, ενώ τη χρησιμοποιούσε ο Σμιτ.
Η παραδοσιακή κυριαρχία, βέβαια, προϋποθέτει εδαφικό έλεγχο. Το Νέφος αποτρέπει αυτή την προϋπόθεση, όπως και το διαδίκτυο συνολικά. Τα δεδομένα ενός κράτους μπορεί να αποθηκεύονται σε servers σε τρίτη χώρα, τα δικά μας είναι στο cloud, ακόμη και τα κρατικά, που δεν ξέρουμε πού βρίσκονται. Υπάρχει μία νέα αποικιοκρατία, διότι τα περισσότερα κράτη υφίστανται αυτόν τον data colonialism. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα, πολύ πρόσφατα, στοιχεία οι τρεις μεγάλοι αμερικανικοί πάροχοι, η Amazon, η Microsoft και η Google, συγκεντρώνουν το 63% της παγκόσμιας αγοράς και μαζί με μικρότερες αμερικάνικες και κάποιες κινεζικές εταιρίες το 70%.
Ορισμένες μάλιστα εταιρίες έχουν εξελιχθεί σε de facto κυρίαρχες οντότητες. Το παράδειγμα είναι γνωστό, είναι ο Έλον Μασκ με τη Starlink που έχει αποδείξει ότι ασκεί κυριαρχικές αποφάσεις. Όταν αρνήθηκε την επέκταση της υπηρεσίας που προσφέρει το Starlink πάνω από την Κριμαία, για να εμποδίσει ουκρανική επίθεση με drones, τότε φάνηκε ότι είναι ένας αυτόνομος γεωπολιτικός παράγοντας.
Ας επιστρέψουμε όμως στα κλασικά στοιχεία της επικράτειας.
Το Νέφος λειτουργεί ως οιονεί επικράτεια, οιονεί λαός είναι οι χρήστες, η νομοθετική αρμοδιότητα ασκείται αυτογνωμόνως, όπως είπαμε προηγουμένως, ο οιονεί δικαστικός έλεγχος επίσης με ιδιωτικούς μηχανισμούς. Επιβάλλονται κυρώσεις στις οποίες δεν μπορείς να αντιδράσεις, σε αποκλείουν από την πλατφόρμα. Σε αυτά τώρα προστίθεται η προφανής μετατροπή της τεχνητής νοημοσύνης σε οπλικό σύστημα τεραστίων διαστάσεων, άρα αποκτούν όπλα και βεβαίως ελέγχουν κρίσιμες δραστηριότητες στο πεδίο της εθνικής και δημόσιας ασφάλειας, μπαίνουν στο σκληρό πυρήνα της κρατικής κυριαρχίας.
Τα κράτη, με πρώτες τις Ηνωμένες Πολιτείες, δεν το αποδέχονται προφανώς αυτό, θέλουν να προστατεύσουν την κυριαρχία τους. Η πιο πρόσφατη οξεία σύγκρουση, θα την έχετε δει, έχει ως πόλους το Υπουργείο Πολέμου των Ηνωμένων Πολιτειών και την Anthropic, την εταιρία που προήλθε από τη διάσπαση της Open AI, η οποία αρνήθηκε να χρησιμοποιείται το λογισμικό της για μαζική επιτήρηση και για τη λειτουργία αυτονόμων όπλων, τα οποία αποφασίζουν τελικά χωρίς ανθρώπινη κρίση και ανθρώπινη παρέμβαση. Πρόσφατα το Υπουργείο Πολέμου επέβαλε κυρώσεις εις βάρος της Anthropic, για την άρνησή της αυτή. Λίγες εβδομάδες αργότερα, από την Anthropic επίσης, προήλθε ο κίνδυνος του συστήματος που λέγεται Mythos, το Mythos Preview, διότι δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι αυτό το σύστημα αναδεικνύει την ευαλωτότητα όλων των συστημάτων κρυπτογράφησης και ασφάλειας, άρα υπάρχει αίσθηση κινδύνου στο διεθνές τραπεζικό σύστημα ,αλλά στα κράτη, διότι μπορεί να έχουμε κυβερνοεπιθέσεις τελείως διαφορετικού τύπου.
Αυτός λοιπόν ο συνδυασμός ψηφιακής κυριαρχίας, κυριαρχίας επί των δεδομένων και Τεχνητής Νοημοσύνης, προσλαμβάνει ακόμη πιο έντονα χαρακτηριστικά πολιτικής θεολογίας.
Προσέξτε, αυτή η οιονεί κυριαρχία τι είναι: είναι κυριαρχία «πανταχού παρούσα» λόγω της πανταχού παρούσας υποδομής της, είναι κυριαρχία «παντογνώστρια» λόγω της τεράστιας συγκέντρωσης δεδομένων και ικανότητας προβλεπτικής ανάλυσης, είναι κυριαρχία «αόρατη» λόγω της λειτουργικής αδιαφάνειας και είναι κυριαρχία «άμεσα αποτελεσματική» καθώς έχει δυνατότητα στιγμιαίας εκτέλεσης των αποφάσεών της, το λέει και το κάνει, αμέσως. Δεν πρόκειται βέβαια για κυριαρχία κατά την κλασική νομική έννοια αλλά πάντως πρόκειται για λειτουργική , όπως λένε υποδομική και de facto κανονιστική ισχύ που μιμείται ορισμένες λειτουργίες της κρατικής κυριαρχίας.
Constitutional AI. Η απάντηση των εταιρικών κολοσσών στον ψηφιακό συνταγματισμό που είναι κρατικοκεντρικός
Δεν αρκούνται όμως σε αυτό οι εταιρίες, κάνουν και περαιτέρω βήμα. Η απάντηση λοιπόν τώρα των εταιρικών κολοσσών στον Ψηφιακό Συνταγματισμό που είναι κρατικοκεντρικός και αφού διεκδικούν κυριαρχία, είναι η ανάπτυξη της λεγόμενης Constitutional AI. Τι είναι η Constitutional AI; Είναι η υπαγωγή της συμπεριφοράς ενός συστήματος τεχνητής νοημοσύνης σε ένα σύνολο αρχών που λειτουργούν ως Σύνταγμα. Το πληρέστερο παράδειγμα είναι το Anthropic: Claude’s Constitution με τελευταία έκδοση στις 22 Ιανουαρίου 2026. Πρόκειται για κείμενο διακηρυκτικό, εκτενές, που περιλαμβάνει αρχές και οδηγίες συμπεριφοράς, εκκινεί δε από τη ρητή αναφορά στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Και η Open AI έχει ένα αντίστοιχο, που είναι το Model Spec, αλλά δεν το λέει σύνταγμα .
Αντί λοιπόν να αξιολογούν άνθρωποι κάθε απάντηση του μοντέλου, το ίδιο κρίνει τις απαντήσεις και τη συμπεριφορά του, ακολουθώντας μία διαδικασία αυτοεκπαίδευσης, δηλαδή μηχανικής μάθησης. Αυτό το σύνταγμα τελικά αποτελείται από μικρό αριθμό αρχών. Στο πείραμα που έκαναν οι ίδιοι, οι αρχές είναι μόνο 16, απλού τύπου, δηλαδή του τύπου, προτίμησε απαντήσεις που δεν ενθαρρύνουν βλάβη, προτίμησε απαντήσεις που θα έδινε ένα συνετό και ηθικό άτομο, απόφυγε προσβλητική ή επικίνδυνη συμβουλή. Υπάρχουν πολλοί οπαδοί του λεγόμενου λιγόλογου συντάγματος, ενός συντάγματος αρχών και όχι διεξοδικών κανόνων που θα μπορούσαν να είναι ενθουσιασμένοι με τον τρόπο που το αντιλαμβάνεται αυτό η Τεχνητή Νοημοσύνη.
Το σύστημα κάνει αυτοκριτική και διορθώνεται αλλά προσποιείται ότι είναι ευθυγραμμισμένο με τους κανόνες αυτούς. Υπάρχει το φαινόμενο του λεγόμενου alignment faking, ένα μοντέλο παρουσιάζει συμπεριφορά που φαίνεται να συμμορφώνεται με τους κανόνες αλλά τους παραβιάζει, όπως ακριβώς συμβαίνει και στον φυσικό, συμβατικό κόσμο. Επίσης, πρέπει να διευκρινίσω ότι, η Constitutional AI, είναι κάτι πολύ διαφορετικό από την algorithmic governance διότι ο αλγόριθμος είναι ανθρώπινο δημιούργημα, μαθηματικοποιείται ένας κανόνας σε τελευταία ανάλυση, μπορεί να αποδοθεί και με φυσική γλώσσα εάν θέλουμε ενώ το άλλο εξελίσσεται και δεν ξέρουμε και τι είναι ακριβώς. Οι ειδικοί επιστήμονες που είναι ειλικρινείς τονίζουν ότι δεν ξέρουμε τι φτιάξαμε ακριβώς, υπάρχει μία εμπειρική προσέγγιση, δεν υπάρχει μία πλήρης επιστημονική εξήγηση.
Τα κράτη και η κρατικοκεντρική αντίληψη, βλέποντας να αναπτύσσεται ο ψηφιακός συνταγματισμός και η Constitutional AI, αντιτάσσουν μία άλλη προσέγγιση, την Public Constitutional AI, που λέει ότι θα το επιβάλλω εγώ ως κράτος το σύστημα αυτό, δεν θα το ρυθμίζετε εσείς οικειοθελώς, θα λέω εγώ ποιοι είναι οι κανόνες και θα ελέγχω τον σεβασμό τους, κάτι το οποίο είναι τεχνικώς σχεδόν αδύνατο.
Η ψηφιακή θεολογία ως πολιτική θεολογία του ψηφιακού
Έτσι φθάνουμε τώρα στο κορυφαίο σημείο, στην ανάπτυξη μίας ψηφιακής θεολογίας ως πολιτικής θεολογίας του ψηφιακού. Ήδη αναφέρθηκα στο πώς νομικές έννοιες από τον δημόσιο χώρο πηγαίνουν στον ιδιωτικό και μετατοπίζεται και ο άξονας της πολιτικής θεολογίας της θύραθεν, της εκκοσμικευμένης. Υπό την πίεση λοιπόν αυτή, συντελείται η μετάβαση από την πολιτική θεολογία της κυριαρχίας, την κλασική, στην πολιτική θεολογία της παντογνωσίας και πανεπιστήμης, της omniscience. Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι βασικοί παίκτες στον χώρο της τεχνητής νοημοσύνης αρχίζουν να μιλούν ευθέως με όρους πολιτικής θεολογίας.
Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι ο κ. Πίτερ Τιλ (Peter Thiel), που είναι συνιδρυτής και Πρόεδρος της εταιρίας Palantir, που είναι μία εταιρία στη Σίλικον Βάλεϊ, σχετικά καινούρια, 23 ετών, που κυριαρχεί στην επεξεργασία μεγάλων δεδομένων, που προωθεί συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Ο Πίτερ Τιλ είναι ο ένας συνιδρυτής που εμφανίζεται ως πολιτικός θεολόγος, υπάρχει και ο άλλος συνιδρυτής που είναι και ο Διευθύνων Σύμβουλος, ο Αλεξάντερ Καρπ, ο οποίος εμφανίζεται ως κοινωνιολόγος-πολιτειολόγος, είναι απόφοιτος της σχολής της Φρανκφούρτης, αυτός μιλά για την technological republic. Ο Πίτερ Τιλ όμως μιλά ως θεολόγος και δεν παρουσιάζει ένα πλήρες θεολογικό μανιφέστο αλλά από τα κείμενά του και τη συμμετοχή του σε δημόσιες συζητήσεις, προκύπτει ένα σχήμα με πέντε βασικές συνιστώσες: βαθιά δυσπιστία προς τη μαζική δημοκρατική πολιτική, έμφαση στην εξαίρεση και στον κίνδυνο συστημικής κατάρρευσης, ενδιαφέρον για τον Καρλ Σμιτ βεβαίως αλλά και για τον Λέο Στρώς, σαφής εσχατολογικός και αποκαλυπτικός τόνος, ιδίως στις πιο πρόσφατες παρεμβάσεις του, προτίμηση για τεχνολογίες που ενισχύουν την ικανότητα κρατών και μεγάλων οργανισμών να επιτηρούν, να συνθέτουν και να αποφασίζουν. Αυτό δεν είναι ακόμη δόγμα αλλά είναι πολύ κοντά σε ένα δόγμα πολιτικής θεολογίας, της τάξης, του κινδύνου και της αποτροπής του χάους.
Στη συζήτηση αυτή, ο ίδιος ο Πίτερ Τιλ χρησιμοποιεί την καταλυτική έννοια στη θεωρητική συζήτηση για την πολιτική θεολογία, που είναι ο κατέχων, το κατέχον, στην Β´ προς Θεσσαλονικείς επιστολή του Παύλου. Το ποιος είναι ο κατέχων ή το κατέχον, είναι το κομβικό ζήτημα όλης της συζήτησης για την πολιτική θεολογία. Θυμίζω, για να μη μακρηγορώ, ότι υπάρχουν δύο προσεγγίσεις, μία θα έλεγα θύραθεν προσέγγιση, ο κατέχων είναι για παράδειγμα η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία που δεν επιτρέπει να έρθει ο Αντίχριστος. Υπάρχει και θεολογική προσέγγιση, ότι ο κατέχων είναι το Άγιο Πνεύμα. Τελικά ο κατέχων είναι ο ίδιος ο Χριστός, ο οποίος παρεμποδίζει την εμφάνιση του Αντιχρίστου. Το χωρίο το ξέρετε, από την Β´ Θεσσαλονικείς «καὶ νῦν τὸ κατέχον οἴδατε, εἰς τὸ ἀποκαλυφθῆναι αὐτὸν ἐν τῷ ἑαυτοῦ καιρῷ· τὸ γὰρ μυστήριον ἤδη ἐνεργεῖται τῆς ἀνομίας, μόνον ὁ κατέχων ἄρτι ἕως ἐκ μέσου γένηται·». Η βασική ιδέα τους είναι ότι η εποχή μας δεν μπορεί να κατανοηθεί επαρκώς χωρίς μεγάλες συνολικές αφηγήσεις εσχατολογικού χαρακτήρα για την ιστορία, τον κίνδυνο και την αποτροπή της καταστροφής.
Ο Τιλ δεν προτείνει μία απλή τεχνολογική ιδεολογία, προτείνει μία ανάγνωση της ιστορίας κατά την οποία η ύστερη νεωτερικότητα βρίσκεται σε αδυναμία, η δημοκρατική πολιτική είναι ανεπαρκής, οι μεγάλες απειλές απαιτούν υψηλότερη ικανότητα διάγνωσης και απόφασης και η τεχνολογία είναι αυτή που μπορεί να λειτουργήσει ως φορέας τάξης απέναντι στο χάος, όχι τα κράτη, όχι η δημοκρατία. Ως ο κατέχων λοιπόν κατά την Παύλεια ορολογία, η τεχνολογία είναι αυτή που μπορεί να κάνει ό,τι δεν μπορούν να κάνουν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες. Η Palantir θέλει να εμφανίζεται ως η πιο πρακτική έκφραση αυτής της αντίληψης. Άρα πρόκειται για ένα λεξιλόγιο του εσχάτου κινδύνου, για ένα λεξιλόγιο που προσφέρει αντιτεχνοκρατικό σχήμα ερμηνείας και βεβαίως για ένα λεξιλόγιο που επιτρέπει να παρουσιάσει την τεχνολογική και πολιτική σύγκρουση όχι ως απλή διαμάχη συμφερόντων αλλά ως μάχη για την ιστορική κατεύθυνση του κόσμου. Μάλιστα ο Πίτερ Τιλ είχε το θάρρος να πάει στη Ρώμη, πολύ κοντά στην Αγία Έδρα, πολύ κοντά στην πόλη του Βατικανού και να οργανώσει μία σειρά σεμιναρίων για να αναπτύξει τις απόψεις του. Η αντίδραση της Αγίας Έδρας ήταν ημιεπίσημη, το Τάγμα των Ιησουιτών ασχολείται πάρα πολύ με τα θέματα αυτά, αλλά ήταν οξύτατη, δηλαδή εξηγεί ότι αυτός δεν είναι ούτε καθολικός ούτε αποδεκτός, αμέσως ή εμμέσως.
Τεχνολογικός ανταγωνισμός και φιλελεύθερη δημοκρατία
Κλείνω, για να μη σας κουράσω περισσότερο. Ο τεχνολογικός ανταγωνισμός στο πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης σε συνδυασμό με το διαδίκτυο, τη συλλογή και αποθήκευση και επεξεργασία των μεγάλων δεδομένων, ως ανταγωνισμός μεταξύ εταιριών, μεταξύ εταιριών και κρατών και μεταξύ κρατών, έχει ως επίδικο αντικείμενο και πάλι τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Αυτό συμβαίνει δυστυχώς τη στιγμή που ζούμε την κρίση του δυτικού παραδείγματος και βλέπουμε την απόλυτη αμηχανία στις σχέσεις μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα κερδίσει τον τεχνολογικό ανταγωνισμό, αλλά με ποιο θεσμικό και αξιακό κόστος θα κερδηθεί αυτός ο ανταγωνισμός. Αν η φιλελεύθερη δημοκρατία υιοθετήσει μεθόδους επιτήρησης και αδιαφάνειας που ακυρώνουν το δικό της θεσμικό υπόδειγμα, τότε η Δύση θα έχει νικήσει στο πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης αλλά ταυτόχρονα θα έχει καταγραφεί η ήττα του δυτικού συνταγματισμού. Το σχήμα που τοποθετεί, από τη μία μεριά τις λίγες φιλελεύθερες δημοκρατίες και από την άλλη μεριά την πλειονότητα των αυταρχικών ή ολοκληρωτικών κρατών, εξακολουθεί να ισχύει. Το στοίχημα είναι αντίστοιχο με το στοίχημα για την ατομική βόμβα, θα το κέρδιζαν οι σύμμαχοι ή ο Χίτλερ; Το κέρδισαν οι σύμμαχοι επειδή ήταν φιλελεύθερες δημοκρατίες και είχαν ανοικτά ακαδημαϊκά συστήματα και έχασε η στρατιωτική πρωσική πειθαρχία του ναζισμού.
Άρα η έκβαση εν προκειμένω δεν θα κριθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση που παίζει δευτερεύοντα ρόλο αλλά η ευρωπαϊκή στάση είναι κρίσιμη για το πώς η Δύση συνολικά αντιλαμβάνεται τον εαυτό της σε σχέση με την ιστορία και το κεκτημένο της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Εάν όμως η δυτική, φιλελεύθερη, συνταγματική δημοκρατία δεν προστατεύσει τον εαυτό της έναντι του κινδύνου της θεσμικής και αξιακής υπονόμευσης μέσω καταχρηστικών και παραβατικών εφαρμογών, δεν έχει, όπως είπαμε, νόημα η κατίσχυσή της.
Η Ελλάδα, και κλείνω, μία μικρή, έστω μεσαία ευρωπαϊκή χώρα, χωρίς μικρομεγαλισμούς και χωρίς εύκολες κοινοτοπίες, πρέπει να έχει ως κράτος και πολιτικό σύστημα, ως επιστημονική κοινότητα και ως κοινωνία πολιτών, συνείδηση του επίδικου αντικειμένου και της διακινδύνευσης και να κινείται αναλόγως σε όλα τα πεδία :τη λειτουργία της δημοκρατίας και τις εγγυήσεις του κράτους δικαίου, την πραγματική ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας, τη στρατηγική εθνικής ασφάλειας, τη ριζική αναβάθμιση του εκπαιδευτικού της συστήματος και τη γενναία και διορατική υποστήριξη του ερευνητικού της οικοσυστήματος.
Εκφράζω και πάλι την ευγνωμοσύνη μου προς το Πανεπιστήμιο Αθηνών και προς εσάς, για την παρουσία σας και την υπομονή σας. -
*Δημοσιεύεται η απομαγνητοφώνηση της ομιλίας όπως εκφωνήθηκε. Θα ακολουθήσει η επιστημονική δημοσίευση του επεξεργασμένου κειμένου με την αναγκαία βιβλιογραφική τεκμηρίωση.
Φωτογραφικό υλικό : https://www.flickr.com/photos/venizelos/albums/72177720333499807
Φωτο credits: Χρίστος Σιμάτος
