14 Ιανουαρίου 2026
Ευάγγελος Βενιζέλος *
Η εκκοσμίκευση του κράτους ως κεκτημένο του ευρωπαϊκού πολιτικού
και νομικού πολιτισμού και η δυνατότητα ένταξης του Ισλάμ σε αυτή **
Xαίρομαι γιατί βρισκόμαστε εδώ για να συζητήσουμε με αφορμή ένα βιβλίο σοβαρό και σπουδαίο, μία μονογραφία που πληροί όλες τις προδιαγραφές μίας βαριάς ακαδημαϊκής μελέτης. Έχει όμως και έντονη πρακτική διάσταση, πολιτική, γιατί διασταυρώνεται με ένα από τα πιο κρίσιμα ερωτήματα της περιόδου αυτής, που είναι ερωτήματα γεωπολιτικά, ερωτήματα ασφάλειας, ερωτήματα ταυτοτικά. Ειδικά για την Ευρώπη –όχι μόνο για την Ευρώπη, για όλον τον κόσμο αλλά ας εστιάσουμε αυτή τη στιγμή στο δικό μας περιβάλλον– για κάθε ευρωπαϊκή κοινωνία και για την Ευρώπη συνολικά το ζήτημα της ταυτότητας και πιο συγκεκριμένα της εθνικής ταυτότητας και αναγωγικά της ευρωπαϊκής ταυτότητας είναι πάρα πολύ κρίσιμο διότι καλούμαστε να απαντήσουμε σε ερωτήματα αυτοσυνειδησίας και σε ερωτήματα αντίληψης περί του «άλλου», ποιος είναι ο «άλλος» και πώς αντιλαμβανόμαστε τη σχέση που βρίσκεται στον πυρήνα της πολιτικής θεωρίας και της πολιτικής πράξης, που είναι η σχέση μεταξύ εχθρού και φίλου.
Το βιβλίο είναι μία περισπούδαστη έρευνα ενός επαγγελματία του πεδίου αυτού. Εμείς προσεγγίζουμε τα ζητήματα αυτά ο καθένας και η καθεμία από τη δική της οπτική γωνία, λιγότερο επαγγελματικά, περισσότερο ερασιτεχνικά. Ο ερασιτεχνισμός εμφανίζεται εξωραϊσμένος πίσω από την όψη της πολιτικής προσέγγισης, όπως συνηθίζουμε να λέμε. Βέβαια ειδικά για εμένα, επειδή είμαι διφυής και δισυπόστατος, το βιβλίο και το θέμα έχουν μεγάλο ενδιαφέρον και από πλευράς νομικής θεωρίας, πιο συγκεκριμένα συνταγματικής θεωρίας, θεωρίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αναφέρομαι σε ένα αντικείμενο το οποίο κινείται σε τρεις έννομες τάξεις, την εθνική κάθε χώρας, την έννομη τάξη τη διεθνή, το Διεθνές Δίκαιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδίως την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και το Σύστημα Προστασίας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων που θα το λέγαμε Σύστημα του Συμβουλίου της Ευρώπης και τρίτο επίπεδο, το Ενωσιακό, η ενωσιακή έννομη τάξη, ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το ζήτημα είναι εξαιρετικά κρίσιμο νομικά και θεσμικά, αλλά είναι πολύ πιο κρίσιμο ιδεολογικά, αξιακά, ιστορικά ως ζήτημα πολιτικό, ως ζήτημα ταυτοτικό.
Το πρώτο ερώτημα που θέτει ο Μιχάλης Μαριόρας, είναι εάν μπορούμε να αντιληφθούμε το Ισλάμ στην Ευρώπη κοιτάζοντας από την οπτική γωνία των Βαλκανίων προς την ευρύτερη Ευρώπη, προς τη σημερινή Ευρώπη,όπως διαμορφώθηκε μετά το 1990. Αφού το κάνουμε αυτό, ως προκαταρκτική άσκηση, το ζητούμενο όπως λέει είναι, αν μπορεί να υπάρξει μία ισλαμική ευρωπαϊκότητα. Ας ξεκινήσω πραγματολογικά, τι σημαίνει Ισλάμ στην Ευρώπη σήμερα; Σημαίνει ότι περίπου το 6% με 7% του συνολικού ευρωπαϊκού πληθυσμού είναι μουσουλμάνοι και σύμφωνα με τη δημογραφική δυναμική το 2050 ενδεχομένως το 15% του συνολικού ευρωπαϊκού πληθυσμού θα είναι μουσουλμάνοι. Όπως ξέρετε, αυτή τη στιγμή ο δήμαρχος της Νέας Υόρκης που εκλέχτηκε είναι μουσουλμάνος, ο δήμαρχος του Λονδίνου είναι μουσουλμάνος, οι Ηνωμένες Πολιτείες πέρασαν οκτώ χρόνια με την αίσθηση ότι έχουν μουσουλμάνο Πρόεδρο, παρότι αυτό δεν είναι ακριβές καθώς ο Μπαράκ Ομπάμα τόνιζε το χριστιανικό του θρήσκευμα. Βεβαίως το μεγάλο ερώτημα το οποίο τίθεται, είναι αν έχουμε μία τυπολογία μουσουλμανικών πληθυσμών στην Ευρώπη η οποία μας βοηθά να απαντήσουμε στο βασικό ερώτημα περί ισλαμικής ευρωπαϊκότητας.
Τρεις κατηγορίες μουσουλμανικών πληθυσμών στην Ευρώπη
Με βάση και τις αναλύσεις που προσφέρει το βιβλίο, θα μας διευκόλυνε μία πολύ απλή ταξινόμηση των ισλαμικών πληθυσμών στην Ευρώπη σε τρεις μεγάλες κατηγορίες. Η πρώτη κατηγορία είναι οι αυτόχθονες πληθυσμοί, άρα έχει πολύ μεγάλη σημασία η βαλκανική εμπειρία και θα έλεγα ότι το αυτόχθον Ισλάμ στην ευρωπαϊκή ήπειρο, είναι αυτό –συμβατικά θα το ορίσουμε– που έχει βρεθεί εγκαταστημένο στην Ευρώπη πριν από τη διάλυση της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ας πούμε, για να συνεννοούμαστε, πριν την ίδρυση της Κοινωνίας των Εθνών που είναι το προοίμιο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, με βασικό αντικείμενο την προστασία των μειονοτήτων και τη διευθέτηση σχετικών ζητημάτων. Εμείς είμαστε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα με τη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης, η Βοσνία Ερζεγοβίνη είναι ένα άλλο παράδειγμα, η Αλβανία είναι ένα άλλο, η χερσόνησος του Αίμου προσφέρει πολλά παραδείγματα. Βεβαίως το απώτατο ιστορικό παράδειγμα είναι η αραβική κατάκτηση της Ιβηρικής χερσονήσου, η παρουσία του Ισλάμ στην Ισπανία κατά βάση. Αλλά εν πάση περιπτώσει αντιλαμβανόμαστε λίγο-πολύ τι σημαίνει αυτόχθον Ισλάμ.
Η δεύτερη μεγάλη κατηγορία θα έλεγα ότι είναι –και νομίζω ότι αποδίδω τη σκέψη του συγγραφέα– το αποικιοκρατικό Ισλάμ, το Ισλάμ που βρίσκεται στην Ευρώπη επειδή προέρχεται από χώρες οι οποίες τελούν υπό την εξάρτηση μεγάλων ευρωπαϊκών μητροπόλεων, αποικιοκρατικών ευρωπαϊκών κρατών –της Γαλλίας, του Βελγίου– και ως εκ τούτου οι χώρες αυτές, ακριβώς για να διαφυλάξουν τον ρόλο τους, είναι υποχρεωμένες να υποδέχονται μουσουλμανικούς πληθυσμούς στο μητροπολιτικό έδαφός τους .
Η τρίτη κατηγορία, η νεότερη, είναι αυτό που θα ονομάζαμε το μεταναστευτικό Ισλάμ, αυτό το οποίο έρχεται στην Ευρώπη όχι επειδή έχει κάποιους δεσμούς, πολιτειακούς ή ιστορικούς, αλλά επειδή η ανάγκη, η αναζήτηση μίας θέσης κάτω από τον ήλιο τροφοδοτεί τις μεταναστευτικές ροές.
Το ερώτημα πλέον είναι εάν η ισλαμική παρουσία στην Ευρώπη μπορεί να ενσωματωθεί σε αυτό που λέμε ευρωπαϊκή ταυτότητα, σε αυτό που λέμε ευρωπαϊκότητα. Στην πραγματικότητα το ερώτημα είναι: εάν εκλάβουμε την ευρωπαϊκότητα ως συνυφασμένη ιστορικά με τη χριστιανικότητα της Ευρώπης, με την christianitas, μπορεί σε αυτή την Ευρώπη που αναζητά, που θυμάται, που προβάλλει τις χριστιανικές της ρίζες, να ενσωματωθεί ένα Ισλάμ το οποίο φέρεται ως ευρωπαϊκό, νιώθει ως ευρωπαϊκό και προσφέρει λύσεις στο ζήτημα της εσωτερικής και της εξωτερικής ασφάλειας της Ευρώπης; Δηλαδή ένα Ισλάμ το οποίο είναι εναρμονισμένο με το δόγμα ασφάλειας της Ευρώπης και με τους φόβους που κρύβει η αναζήτηση της ευρωπαϊκής ταυτότητας και της εθνικής ταυτότητας στην Ευρώπη;
Είναι η Ευρώπη μια χριστιανική ήπειρος;
Η πορεία προς την εκκοσμίκευση του κράτους
Για να απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό πρέπει να δούμε ξανά αναστοχαστικά εάν πράγματι η Ευρώπη είναι μία χριστιανική ήπειρος ή όπως με πολύ μεγάλη ευκολία λέγεται, εάν είναι μία ήπειρος που βασίζεται στις χριστιανικές αξίες, στον ελληνορωμαϊκό πολιτικό και θεσμικό πολιτισμό, σε μία αντίληψη η οποία λίγο-πολύ μας είναι βιωματικά γνωστή. Το ερώτημα, με άλλα λόγια, είναι αν η Ιστορία της Ευρώπης, η Ιστορία των ιδεών, η Ιστορία των θεσμών, η ιστορία του κεκτημένου που μας οδηγεί στη σημερινή φιλελεύθερη δημοκρατία που βρίσκεται σε κρίση αλλά υπάρχει, εάν αυτό έχει ρίζες χριστιανικές αλλά και ευρύχωρες επαρκώς για να υποδεχθούν και άλλους εταίρους σε μία συμπεριληπτική προσέγγιση της ευρωπαϊκότητας, δηλαδή και εταίρους κοινωνικούς οι οποίοι δεν έχουν καταγωγική σχέση με τον χριστιανισμό.
Ο Αντιπρόεδρος Βανς τον Φεβρουάριο του 2025, λίγες ημέρες μετά την ανάληψη των καθηκόντων της νέας αμερικανικής διοίκησης, μιλώντας στο Μόναχο, είπε όλα όσα έγιναν τελικά, το πολύ σημαντικό έγγραφο που λέγεται National Security Strategy των Ηνωμένων Πολιτείων. Όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες ενδιαφέρονται κατά βάση για δύο περιοχές, τη λεγόμενη Λατινική Αμερική, το δυτικό ημισφαίριο και την Ευρώπη που θεωρούν ότι εμπεριέχει τον κίνδυνο της απώλειάς της, επειδή, όπως είπε ο Αντιπρόεδρος Βανς προσφάτως, μπορεί το ευρωπαϊκό πυρηνικό οπλοστάσιο, το οποίο είναι πολύ μικρό, το γαλλικό και το βρετανικό, να βρεθεί σε λίγα χρόνια στα χέρια πολιτικών ηγετών που δεν είναι εκ καταγωγής δυτικοί.
Άρα για τις Ηνωμένες Πολιτείες, για τη σημερινή κρατούσα αντίληψη στις Ηνωμένες Πολιτείες, η ευρωπαϊκότητα είναι δυτικότητα και είναι και χριστιανική. Είναι έτσι; Είναι σε πολύ μεγάλο βαθμό, αρχικά, ιστορικά έτσι, γιατί πράγματι είναι χριστιανικές οι ρίζες της Ευρώπης και είναι χριστιανικές οι ρίζες εν τέλει του διαφωτισμού, είναι χριστιανικές οι ρίζες της νεοτερικότητας και άρα και μίας πολύ μεγάλης κατάκτησης της νεοτερικότητας που είναι η δημοκρατία και το κράτος δικαίου, η φιλελεύθερη δημοκρατία, η συνταγματική δημοκρατία, ο συνταγματισμός, τα ανθρώπινα δικαιώματα. Μέσα από μία διεργασία η οποία είναι σύνθετη, με επιβραδύνσεις και επιταχύνσεις, αυτό όλο συντελείται επειδή δεν έχουμε μία εκκοσμίκευση της θρησκείας, γιατί αυτό δεν αφορά τις πολιτικές εξελίξεις, αλλά έχουμε μία εκκοσμίκευση του κράτους. Η εκκοσμίκευση του κράτους συντελείται επειδή καθίσταται εφικτό να συγκροτηθεί δίπλα στη χριστιανική θεολογία μία πολιτική θεολογία ευρωπαϊκή, η οποία προσλαμβάνει έννοιες θεολογικές ξεκινώντας από την έννοια του θεού την ίδια που την ταυτίζει πλέον με το κράτος, από την έννοια της Συνόδου που την ταυτίζει με το Κοινοβούλιο, από την έννοια του Επισκόπου του εις τύπον και τόπον Χριστού ισταμένου που την ταυτίζει με την αντιπροσώπευση και το αντιπροσωπευτικό σύστημα, με την έννοια του corpus mysticum που είναι η Εκκλησία που γίνεται corpus socialis και corpus electoralis τελικά και είναι η δημοκρατία η ευρωπαϊκή. Άρα συγκροτείται μία πολιτική θεολογία η οποία είναι εκκοσμικευμένη και η οποία τελικά διαμορφώνει ένα κεκτημένο το οποίο είναι κεκτημένο όχι χριστιανικής ηθικής και χριστιανικής πρόσληψης του κόσμου αλλά θα έλεγα συνταγματικής ηθικής, η οποία πλέον είναι και ηθική του Διεθνούς Δικαίου των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και ηθική της ενωσιακής αντίληψης για τα ανθρώπινα δικαιώματα, η οποία είναι διαφορετική από την χριστιανική, προστατεύει όμως τη θρησκευτική ελευθερία και προστατεύει και όλα τα χριστιανικά δόγματα, ιδίως τα μειονοτικά στην Ευρώπη όπως είναι η Ορθοδοξία, διότι διαμορφώνει τους θύλακες προστασίας μέσα από μία κοσμική αντίληψη για το τι σημαίνει Σύνταγμα, τι σημαίνει δικαίωμα, τι σημαίνει κράτος, τι σημαίνει συνύπαρξη.
Μέσα σε αυτό λοιπόν το σύμπαν το θεσμικό, μπορεί να έρθουν και να εγκατασταθούν και μη χριστιανοί, δηλαδή μη μετέχοντες σε αυτό το αξιακό σύστημα, όχι δογματικά, θεολογικά, θρησκευτικά, όχι ως forum internum, όχι ως θρησκευτική πεποίθηση, αλλά ως πολιτική και κοινωνική συμπεριφορά. Εάν θυμηθούμε πόσο δύσκολο ήταν να γίνει αυτή η διεργασία, ότι έπρεπε να μεσολαβήσουν οι θρησκευτικοί πόλεμοι, ότι έπρεπε να μεσολαβήσει η διαμαρτύρηση, ότι έπρεπε να μεσολαβήσει η θεοκρατία του Καλβίνου στη Γενεύη, ότι έπρεπε να μεσολαβήσει η Ειρήνη της Αυγούστας το 1555 και το βεστφαλικό κράτος, το οποίο ταυτίζεται κατά το θρήσκευμά του με το θρήσκευμα του ηγεμόνος, αντιλαμβανόμαστε ότι ένα Ισλάμ που θέλει να συνυπάρξει με όλα αυτά πρέπει να κάνει μία ταχεία προσαρμογή ώστε να έχει την ικανότητα να προσλάβει αυτή την εκκοσμικευμένη αντίληψη των δικαιωμάτων, της δημοκρατίας, του φιλελευθερισμού, του συνταγματισμού, της νεωτερικότητας.
Μπορεί να εφαρμόζεται η Σαρία στην Ευρώπη;
Το πρόβλημα τίθεται με εναργή και επιτακτικό τρόπο σε δύο μεγάλα θέματα. Το ένα είναι η Σαρία. Ανέχεται η Ευρώπη και το ευρωπαϊκό νομικό σύστημα την εφαρμογή του ιερού ισλαμικού νόμου; Ή ο ιερός ισλαμικός νόμος είναι ασύμβατος με το κεκτημένο της ευρωπαϊκότητας, με τον ευρωπαϊκό νομικό και πολιτικό πολιτισμό; Έχουμε ιερό ισλαμικό νόμο που ισχύει στην Ευρώπη; Βεβαίως. Πρώτο και καλύτερο παράδειγμα η Ελλάδα, στην οποία ισχύει για τη μουσουλμανική μειονότητα ο ιερός μουσουλμανικός νόμος και οι υποθέσεις εισάγονται στα ιεροδικεία. Όπως ξέρετε, μέχρι πριν από λίγα χρόνια, μέχρι την απόφαση Molla Sali κατά Ελλάδας του ΕΔΔΑ που εκδόθηκε το 2018, ήταν υποχρεωμένες οι μουσουλμανίδες γυναίκες να αποδεχθούν τον ιερό μουσουλμανικό νόμο και τις αποφάσεις του ιεροδίκη και να συμβιβαστούν με πολύ μικρότερο μερίδιο στην κληρονομιά του συζύγου και με τους κανόνες του μουσουλμανικού νόμου σε σχέση με το διαζύγιο και με τις οικογενειακές σχέσεις. Είπε λοιπόν το Στρασβούργο σε αυτή την πολύ σημαντική απόφαση ότι αυτό δεν μπορεί να ισχύσει. Η Ελλάδα συμμορφώθηκε εν μέρει σε αυτό αλλά η συμμόρφωση αυτή είναι αβέβαιη και προσωρινή, λέγοντας ότι ναι, θα ισχύει η Σαρία εφόσον η υπαγωγή είναι προαιρετική και όχι υποχρεωτική, άρα πήγαμε από την υποχρεωτική στην προαιρετική υπαγωγή και εφόσον βεβαίως πάντα το Πρωτοδικείο θα ελέγχει τις αποφάσεις του ιεροδίκη από πλευράς ενδεχόμενης πρόσκρουσης στη δημόσια τάξη. Για την ακρίβεια ο μουσουλμανικός νόμος και η εφαρμογή του έστω για όσους ή μάλλον για όσες μουσουλμανίδες υπάγονται προαιρετικά ( για ό,τι σημαίνει αυτό εντός του υφιστάμενου κοινωνικού πλαισίου ) σε αυτόν , ελέγχεται από το Εθνικό Δίκαιο, άρα και από το Ενωσιακό Δίκαιο, άρα και από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Δεν μπορεί συνεπώς να επιβιώσει το σχήμα της εφαρμογής του ιερού μουσουλμανικού νόμου στην Ελλάδα ούτε προαιρετικά, ούτε με το επιχείρημα που τονίζει η νομολογία του Αρείου Πάγου ότι έχουμε διεθνή υποχρέωση στην Ελλάδα να εφαρμόζουμε τον ιερό μουσουλμανικό νόμο. Άλλωστε τίθεται και ένα πιο εκλεπτυσμένο νομικό ερώτημα, όταν έχουμε σύγκρουση ενός κανόνα του συμβατικού Διεθνούς Δικαίου και του jus cogens όπως λέμε, των κανόνων του Αναγκαστικού Δικαίου, του σκληρού πυρήνα της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, τι υπερέχει.
Αλλά δεν είναι μόνο η Ελλάδα, ο ιερός μουσουλμανικός νόμος στην Ευρώπη εφαρμόζεται σε δικαστήρια τα οποία λειτουργούν όχι ως κρατικά αλλά οργανωμένα και σε μεγάλη έκταση σε πόλεις ολόκληρες του Ηνωμένου Βασιλείου, το Μπέρμιγχαμ για παράδειγμα είναι μία τέτοια πόλη και σε πόλεις της Ολλανδίας, για να δώσω δύο παραδείγματα που δεν έχουν καμία σχέση με την ελληνική πρόσληψη των θεμάτων αυτών. Στο πλαίσιο δε των 46 χωρών της Μεγάλης Ευρώπης, του Συμβουλίου της Ευρώπης, υπάρχουν τρεις χώρες που επισήμως ανήκουν στην Οργάνωση Ισλαμικών Κρατών και έχουν υπογράψει τη διακήρυξη του Καΐρου για την ισχύ του ιερού μουσουλμανικού νόμου, η Τουρκία, το Αζερμπαϊτζάν και η Αλβανία. Η δε Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης έχει πανηγυρικά διακηρύξει ότι είναι ασύμβατο αφενός να είσαι μέλος στο Συμβούλιο της Ευρώπης και στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και αφετέρου να μετέχεις στην Οργάνωση Ισλαμικών Κρατών και να αποδέχεσαι τη Σαρία. Η Σαρία δεν εφαρμόζεται όμως μόνο σε αυτές τις χώρες, εφαρμόζεται και σε χώρες όπως είναι η Ελλάδα, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ολλανδία και άλλες. Άρα έχουμε μία τέτοια πολύ σοβαρή εκκρεμότητα.
Εδώ στην πραγματικότητα τίθεται το ερώτημα εάν μπορείς, χωρίς να εφαρμόζεις τον μουσουλμανικό νόμο, τη Σαρία, να έχεις μία ισλαμική ευρωπαϊκότητα. Σε αυτό απαντά η θεωρία του Συνταγματικού Δικαίου στα ισλαμικά κράτη αναπτύσσοντας ένα ολόκληρο δόγμα που λέγεται islamic constitutionalism, ισλαμικός συνταγματισμός. Αυτό δεν συμβαίνει μόνο με το Ισλάμ, στη Δύση μας απασχολεί θεωρητικά το φαινόμενο αυτό και για τις βουδιστικές χώρες και για τις ινδουιστικές και για άλλες, άλλων παραδόσεων, εάν αυτές οι χώρες μπορούν να είναι δημοκρατικές, μπορούν να είναι φιλελεύθερες, είναι συμβατές με την έννοια του Συντάγματος και με το κεκτημένο του συνταγματισμού. Αυτό είναι ένα ερώτημα το οποίο έχει την πολιτειακή του όψη και έχει και την θεολογική όψη, η οποία αφορά τη σωτηρία των αλλοθρήσκων και των αλλοδόξων. Τι προοπτική σωτηρίας έχουν αυτοί; Μήπως η χριστιανική στάση υποκρύπτει κάποια αλαζονεία σε σχέση με αυτούς που δεν μπόρεσαν να Ευαγγελιστούν και που δεν έχουν καμία προοπτική Σωτηρίας, καμία προοπτική Ανάστασης, άρα είναι καταδικασμένοι εξ ορισμού γιατί στερούνται της επαφής με το Μήνυμα, άρα και με το Βάπτισμα;
Μουσουλμανικά σύμβολα και ενδυμασίες
Το δεύτερο μεγάλο θέμα, το οποίο το ξέρετε επίσης πάρα πολύ καλά, είναι τα μουσουλμανικά σύμβολα, η μουσουλμανική ενδυμασία υπό διάφορες εκδοχές, από την πολύ απλή του foulard musulman, του φουλαριού, της κάλυψης της κεφαλής, μέχρι την μπούρκα, αλλά αυτό δεν αφορά μόνο το Ισλάμ, αφορά και τα σταυρουδάκια τα χριστιανικά, αφορά και τα τουρμπάνια τα ινδουιστικά, αφορά κάθε δήλωση πανηγυρική και πολλές φορές προκλητική θρησκευτικής ταυτότητας που γίνεται στο εκπαιδευτικό σύστημα, στον εκπαιδευτικό χώρο, εντός του σχολείου ή του πανεπιστημίου, στο δημόσιο χώρο εν ευρεία έννοια, και βέβαια στο χώρο εργασίας και μπορεί να ενοχλεί αυτούς που εξυπηρετούνται στο συγκεκριμένο χώρο εργασίας, τους επιβάτες ενός αεροπλάνου, τους πελάτες ενός εστιατορίου και ούτω καθεξής. Υπάρχει πλούσια νομολογία των Εθνικών Δικαστηρίων, των Γαλλικών πρωτίστως , αλλά και των Γερμανικών και άλλων, και του Στρασβούργου, του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Λουξεμβούργου, του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με μία κλιμάκωση των περιορισμών. Σε ορισμένα θέματα οι περιορισμοί αυτοί είναι μικρότεροι από τους εθνικούς γαλλικούς, αλλά μπορεί να είναι και αυστηρότεροι από τους περιορισμούς άλλων χωρών που δεν έχουν την γαλλική laïc αντίληψη, την αντίληψη της laïcité, η οποία είναι τόσο σκληρή γιατί είναι μία «πολιτική θρησκεία» και υπάρχει ένας κατά βάθος θρησκευτικός φονταμενταλισμός της laïcité ως πολιτικής θρησκείας, άρα υπάρχει μία σύγκρουση φονταμενταλισμών κατά βάθος.
Δεν θέλω να σας κουράσω με τις λεπτομέρειες και τις διακυμάνσεις της νομολογίας αλλά υπάρχει ένα τέτοιο πρόβλημα συνύπαρξης στο χώρο, δηλαδή το τελικό ερώτημα είναι εάν πρέπει να αποδεχθούν οι μουσουλμάνοι στην Ευρώπη όλο το κεκτημένο και όλη την αντίληψη και όλη την πρόσληψη την ευρωπαϊκή που ξεκινά από χριστιανική, ουδετεροποιείται μέσω της εκκοσμίκευσης του κράτους και μέσω της θρησκευτικής ελευθερίας και της θρησκευτικής ουδετερότητας του κράτους και αν αυτό πρέπει να γίνει μέσα στον ιστορικό επιταχυντή σε πάρα πολύ μικρό διάστημα, ενώ για εμάς χρειάστηκε αυτό πάρα πολλούς αιώνες, τουλάχιστον έξι προκειμένου να ωριμάσει και να γίνει.
Αυτό λοιπόν το ζήτημα, το οποίο είναι ζήτημα συνοχής των κοινωνιών, ζήτημα ασφάλειας, ζήτημα ταυτότητας, ζήτημα ιστορικής προοπτικής, αυτό το ζήτημα είναι το αντικείμενο του βιβλίου του Μιχάλη Μαριόρα το οποίο έχει βαρύνουσα σημασία εκ του αντικειμένου του, αλλά βεβαίως και λόγω της ποιότητας της ερευνητικής και της συγγραφικής η οποία το καθιστά αναγκαίο ανάγνωσμα για όποιον και όποια θέλει με σοβαρότητα να ασχοληθεί με το θέμα αυτό και να έχει μία άποψη η οποία δεν είναι επιδερμική αλλά έχει κάποιο βάθος ευθύνης, δεν μιλάμε για βάθος γνώσης αλλά μιλάμε για βάθος ευθύνης στον δημόσιο λόγο, στον δημόσιο διάλογο. -
* Ομότιμος καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ. Πρώην αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών.
* * Ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου του καθηγητή της Θεολογικής Σχολής ΕΚΠΑ Μιχάλη Μαριόρα, «Το Ισλάμ από τα Βαλκάνια στην Ευρώπη (;) Το ζητούμενο της ισλαμικής ευρωπαϊκότητας» (εκδ Πεδίο), στην Ελληνοαμερικάνικη Ένωση στις 14.1.2026. Μετείχαν επίσης η Αννα Διαμαντοπούλου, ο Άγγελος Συρίγος και ο συγγραφέας. Συντόνισε ο δημοσιογράφος Μ. Νιφλής.
