23 Μαΐου 2025
Ευάγγελος Βενιζέλος
Η Τεχνητή Νοημοσύνη, οι βιοτεχνολογικές εξελίξεις και το επαυξημένο Σύνταγμα
Ευχαριστώ για την πρόσκληση να μιλήσω σε ένα συνέδριο βιοϊατρικής τεχνολογίας, που όπως λέει ο τίτλος του ασχολείται με τις σύγχρονες κοινωνικές, οικονομικές και ηθικές προκλήσεις της βιοτεχνολογικής εξέλιξης. Αλλά βεβαίως οι προκλήσεις που έχουν εντέλει ενδιαφέρον, γιατί έχουν κανονιστικό περιεχόμενο και επιβάλλονται ή εν πάση περιπτώσει αγωνίζονται να επιβληθούν, είναι οι νομικές προκλήσεις. Γιατί οι εξελίξεις στη βιοϊατρική τεχνολογία και στην έρευνα εν γένει, έχουν ορισμένα νομικά όρια ή πάντως θέτουν προβλήματα τα οποία επιλύονται πολύ συχνά ως νομικά προβλήματα και μάλιστα ενεργοποιούν κανόνες αυξημένης νομικής δύναμης, κανόνες συνταγματικούς ή κανόνες που ανήκουν σε άλλες δέσμες διατάξεων, σε άλλες έννομες τάξεις που διεκδικούν την προτεραιότητα της εφαρμογής τους και την υπεροχή τους σε σχέση με αυτό που κατανοούμε όταν λέμε Σύνταγμα. Γι' αυτό υπόσχομαι στον τίτλο της σύντομης αυτής ομιλίας, πως θα μιλήσουμε και για το «επαυξημένο» Σύνταγμα, το Augmented Constitution που ως έννοια και ως όρος οφείλει πολλά σε μία έννοια που προέρχεται από την τεχνητή νοημοσύνη, την επαυξημένη πραγματικότητα ( augmented reality) - θα σας εξηγήσω καθ' οδόν τι εννοώ με τον όρο αυτό.
Το 2001, πριν από 24 χρόνια, ολοκληρώθηκε η αναθεώρηση του Συντάγματος που είχε ξεκινήσει το 1995 και στην οποία είχα την τιμή να είμαι ο Γενικός Εισηγητής και ο διαμορφωτής των διατάξεων που αποτελούν μέχρι σήμερα τον κορμό του Συντάγματος, ιδίως στο πεδίο των θεμελιωδών δικαιωμάτων, της οργάνωσης της δικαστικής εξουσίας, του κράτους δικαίου γενικότερα. Το 2001, λοιπόν, στο ελληνικό εθνικό Σύνταγμα -στο Σύνταγμα μιας χώρας κράτους μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μιας χώρας αν όχι μικρής πάντως μεσαίας - προστέθηκε μια διάταξη που στην αρχή αριθμήθηκε ως άρθρο 5 Γ, αλλά εντέλει τοποθετήθηκε στο άρθρο 5 ως παράγραφος 5, που μας λέει ότι «Καθένας έχει δικαίωμα στην προστασία της υγείας και της γενετικής του ταυτότητας. Νόμος ορίζει τα σχετικά με την προστασία κάθε προσώπου έναντι των βιοϊατρικών παρεμβάσεων». Προσπαθεί ο συντακτικός νομοθέτης, στο πεδίο της ελληνικής έννομης τάξης, να αντιμετωπίσει κάπως προορατικά, εξελίξεις γνωστές τότε που απέκτησαν όμως στο μεταξύ καταιγιστικό χαρακτήρα.
Κατά τη συζήτηση στην αναθεωρητική Βουλή τόνισα, εισηγούμενος τη διάταξη τα εξής : «Έχει, όμως, πολύ μεγάλη σημασία, χωρίς περιττούς επαρχιωτισμούς, χωρίς μικρομεγαλισμούς -γιατί τα θέματα αυτά δεν λύνονται σε επίπεδο εθνικού συντάγματος μιας μεσαίας χώρας, αλλά σε επίπεδο διεθνών συσχετισμών και διεθνών οργανισμών- να δώσουμε επαρκείς, λιγόλογες και διορατικές απαντήσεις, ευρύχωρες, αλλά με σαφήνεια. Αυτό γίνεται στο άρθρο 5 Γ [παράγραφος 5 του άρθρου 5 τώρα] με τη ρητή κατοχύρωση του ατομικού δικαιώματος στην υγεία [ το κοινωνικό δικαίωμα στην παροχή υπηρεσιών υγείας υπήρχε εξαρχής στο Σύνταγμα του 1975 στο άρθρο 21 παρ. 3 «το κράτος μεριμνά για την υγεία των πολιτών» ] και στην προστασία της γενετικής ταυτότητας με παραπομπή στο νόμο, [είναι η περιβόητη επιφύλαξη υπέρ του νόμου] προκειμένου αυτός να εξειδικεύσει το σύστημα προστασίας του ατόμου έναντι των βιοϊατρικών επεμβάσεων, λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι η χώρα μας αποτελεί μέλος της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας του ανθρώπου, σε σχέση με τις εφαρμογές της βιολογίας και της ιατρικής του Συμβουλίου της Ευρώπης που κυρώθηκε με το νόμο 2619/98.»[1] Πρόκειται για τη γνωστή Σύμβαση του Οβιέδο, που είναι ένα κείμενο αναφοράς στο πεδίο του κλασικού συμβατικού Διεθνούς Δικαίου. Στο πεδίο του Δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης διαθέτουμε τη διεξοδική διάταξη του άρθρου 3 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων η οποία είναι πολύ πιο αναλυτική από το άρθρο 5 παρ. 5 του ελληνικού Συντάγματος. Ούτως ή άλλως, τα κείμενα αυτά επηρεάζουν το ένα το άλλο. Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων ερμηνεύεται σε άμεση συνάρτηση με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, οπότε το Εθνικό Σύνταγμα, αν θέλει να αναπτύξει δυναμική και ανθεκτικότητα εν όψει όλων των προκλήσεων, όχι μόνο της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και της κλιματικής κρίσης, της δημογραφικής και μεταναστευτικής πρόκλησης, της ανάδυσης ενός νέου αυταρχισμού, της κρίσης δηλαδή της δημοκρατίας, οφείλει να ερμηνεύεται σε συνδυασμό και σε αρμονία με τις παράλληλα ισχύουσες έννομες τάξεις, τα άλλα συστήματα κανόνων που διεκδικούν την εφαρμογή τους με υπερέχουσα δύναμη.
Το άρθρο 3 του ΧΘΔ που εφαρμόζεται στο πεδίο της Δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης λέει ρητά ότι: «1. Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στη σωματική και διανοητική του ακεραιότητα. 2. Στο πεδίο της ιατρικής και της βιολογίας, πρέπει να τηρούνται ιδίως τα εξής: Πρώτον, η ελεύθερη και εν επιγνώσει συναίνεση του ενδιαφερομένου [η ενημερωμένη συναίνεση όπως λέει η Σύμβαση του Οβιέδο ] σύμφωνα με τις λεπτομερέστερες διατάξεις που ορίζονται από το νόμο. Δεύτερον, η απαγόρευση των ευγονικών πρακτικών, ιδίως όσων αποσκοπούν στην επιλογή των προσώπων [ευγονικές πρακτικές είχαμε σε χώρες προωθημένες από πλευράς κοινωνικού κράτους στην Ευρώπη, όπως η Σουηδία που εφάρμοζε ευγονικές πρακτικές μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980]. Τρίτον, απαγόρευση της μετατροπής του ανθρωπίνου σώματος και αυτών των ιδίων των μερών του σε πηγή κέρδους [η απαγόρευση της εμπορευσιμότητας συνδέεται και με την απαγόρευση απονομής διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας σε εφαρμογές in vivo]. Τέταρτον, «απαγορεύεται η αναπαραγωγική κλωνοποίηση των ανθρωπίνων όντων» η οποία, ούτως ή άλλως, προβλέπεται σε ειδικό πρωτόκολλο της Σύμβασης του Οβιέδο που έχει κάποια νομικά προβλήματα ως προς την κύρωσή του από την Ελλάδα.
Άρα έχουμε υποδοχές για το φαινόμενο αυτό το οποίο τώρα πια αποκτά άλλες διαστάσεις. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πιστή στην αντίληψη, την πρακτική και το άγχος της και ενδεχομένως στο σύμπλεγμα μειονεξίας που έχει, βλέποντας ότι αναπτύσσεται ραγδαία το φαινόμενο της τεχνητής νοημοσύνης, βλέποντας ότι δεν έχει τη δυνατότητα να το ελέγξει στην πηγή του, να το καθοδηγήσει τεχνολογικά αλλά και επιχειρηματικά, απεφάσισε, όπως κάνει συνήθως, να το ρυθμίσει. Μάλιστα να το ρυθμίσει με όσο γίνεται πιο λεπτομερή τρόπο κάνοντας πολύ συχνά επίδειξη πληθωριστικής κανονιστικής ρύθμισης φαινομένων τα οποία εξελίσσονται εκτός Ευρωπαϊκής Επικράτειας, πρωτίστως στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Κίνα ή και σε άλλες χώρες, οι οποίες έχουν πολύ καλύτερα αποτελέσματα από την Ευρωπαϊκή Ένωση, τις χώρες της και τις εταιρείες της. Αυτό συνδέεται με τη φοβικότητα που έχει η Ευρωπαϊκή Ένωση όταν καλείται να αντιμετωπίσει παγκόσμιες εξελίξεις, οι οποίες αναδεικνύουν την συρρίκνωσή της, δηλαδή το φαινόμενο μιας Ευρώπης που γηράσκει δημογραφικά, που καλύπτει πια πολύ μικρότερο ποσοστό του παγκόσμιου ΑΕΠ, που δεν είναι στην πρωτοπορία της έρευνας και που βεβαίως δεν καθοδηγεί τις εξελίξεις, παρότι θα μπορούσε να τις καθοδηγεί, αν είχε τη διορατικότητα και την πολιτική βούληση που απαιτείται και αν είχε διευκολύνει την ανάπτυξη της έρευνας και τον συνδυασμό ερευνητικής επιτυχίας και επιχειρηματικής ικανότητας, που αναδεικνύει το φαινόμενο των spin-offs και των start-ups που στην πραγματικότητα ενεργοποιεί ένα πολύ μεγάλο μέρος και της αμερικανικής και της κινέζικης οικονομίας.
Στην ΕΕ διαθέτουμε πια από τον Αύγουστο του 2024 την γνωστή σε όλους, AI Act, έναν Κανονισμό δηλαδή, ένα βασικό κείμενο του παραγώγου δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης που έρχεται να συμπληρώσει το πρωτογενές δίκαιό της, το Δίκαιο των βασικών της Συνθηκών συμπεριλαμβανομένου και του ΧΘΔ, το άρθρο 3 του οποίου αναφέρθηκε ήδη.
Αυτός ο Κανονισμός αρχίζει να εφαρμόζεται σταδιακά και βεβαίως ρυθμίζει πανταχόθεν το φαινόμενο της τεχνητής νοημοσύνης, συμπεριλαμβανομένων και των εφαρμογών της στην ιατροβιολογική έρευνα και στην ιατρική πράξη, όπως άλλωστε έχει κάνει για ειδικότερα θέματα με επιμέρους κανονισμούς, οι οποίοι ούτως ή άλλως ισχύουν. Όλα δε αυτά διασταυρώνονται και με τον περιβόητο Γενικό Κανονισμό για την Προστασία των Προσωπικών Δεδομένων (GDPR), καθώς κινούμαστε ταυτοχρόνως στο πεδίο πολλών επιμέρους κανονισμών και οδηγιών βεβαίως, αλλά σίγουρα η Πράξη για την τεχνητή νοημοσύνη διασταυρώνεται σχεδόν παντού με τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία των Προσωπικών Δεδομένων.
Η AI Act τυποποιεί τον κίνδυνο, ακριβέστερα τη διακινδύνευση, τη βαθμολογεί. Έχουμε την «απόλυτη διακινδύνευση» που οδηγεί σε απαγόρευση μιας δραστηριότητας, την «υψηλή διακινδύνευση», στην οποία υπάγονται σχεδόν όλες οι ιατροβιολογικές, ερευνητικές και κλινικές πράξεις, τη «μέτρια διακινδύνευση» και την «ελάχιστη διακινδύνευση», τη minimal, η οποία επιτρέπει να αναπτύσσεται ελεύθερα μία δραστηριότητα. Όταν θα αρχίσει να εφαρμόζεται πλήρως αυτό το κανονιστικό πλαίσιο, στον συνδυασμό του και στη δυναμική του, φυσικά θα πρέπει κάθε οντότητα που αναπτύσσει ερευνητική και κυρίως επιχειρηματική δραστηριότητα και παρέχει υπηρεσίες στον χώρο αυτό, να συμβουλεύεται νομικούς προκειμένου να συμμορφώνεται κανονιστικά, σε ένα πάρα πολύ απαιτητικό πλαίσιο.
Όμως εδώ πια δεν διεξάγεται μια συζήτηση βιοηθικού χαρακτήρα. Δεν συζητούμε τα θέματα προσπαθώντας μέσα απ' τη συζήτηση, την ώσμωση, την επικοινωνία, τη συναντίληψη, να δούμε ποιο είναι το απώτατο ηθικό όριο που μπορούμε να συναντήσουμε. Αυτή είναι μια συζήτηση πολύ ενδιαφέρουσα, αλλά είναι μια συζήτηση soft, μια προσέγγιση που δεν εμπεριέχει το στοιχείο του καταναγκασμού, της ισχύος, της εξουσίας, όμως βοηθάει και πολλές φορές προσφέρει κείμενα προετοιμασίας αυτού που λέμε soft law, κείμενα τα οποία έχουν σημασία, διακηρύξεις, οι οποίες πολύ συχνά λειτουργούν ερμηνευτικά ή προετοιμάζουν την κανονιστική ρύθμιση.
Εδώ λοιπόν δεν είμαστε στο πεδίο της βιοηθικής, στην οποία μπορούμε να έχουμε τις αντιλήψεις μας, τις πεποιθήσεις μας, τη δική μας αλήθεια και τη δική μας μετα-αλήθεια, διότι ο ένας προσεγγίζει τα θέματα αυτά ,ας πούμε , ως οπαδός του μοντερνισμού και του νομικού ανθρωπισμού και της σημασίας που έχει το κράτος δικαίου και η φιλελεύθερη δημοκρατία και ο άλλος προσεγγίζει τα θέματα αυτά ως χριστιανός διαφόρων ομολογιακών εκδοχών- αλλιώς ο Ορθόδοξος, αλλιώς ο Προτεστάντης, αλλιώς ο Καθολικός - ή ως μη χριστιανός που βρίσκεται σε ευρωπαϊκό έδαφος, που συγκατοικεί αλλά που έχει άλλη αντίληψη και άλλες προσλαμβάνουσες παραστάσεις. Όχι, δεν μιλάμε για αυτό.
Μιλάμε για βιοδίκαιο. Μάλιστα μιλάμε για ένα βιοδίκαιο το οποίο διέπεται από κανόνες αυξημένης τυπικής ισχύος, όπως και αν τους εξειδικεύσει κανείς. Ακριβέστερα μιλάμε για ένα βιο-σύνταγμα. Όμως το εθνικό Σύνταγμα από μόνο δεν μπορεί να λύσει κανένα θέμα. Δεν μπορεί να λύσει το θέμα της θρησκευτικής ελευθερίας, εάν δεν αναχθούμε στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Δεν μπορεί να λύσει το θέμα των μη κρατικών πανεπιστήμιων, εάν περιοριστούμε μόνο στο άρθρο 16 και δεν δούμε τι λέει το Ενωσιακό Δίκαιο. Δεν μπορεί να λύσει το θέμα των δημοσίων συμβάσεων και του περιβόητου «βασικού μετόχου» που είναι ρητή διάταξη του άρθρου 14 παρ. 9 του Συντάγματος χωρίς αναφορά στις ρυθμίσεις του Δικαίου της ΕΕ για τις δημόσιες συμβάσεις .Έτσι δεν μπορεί το εθνικό Σύνταγμα να απαντήσει από μόνο του και στις προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης στο πεδίο της βιοϊατρικής έρευνας και της βιοτεχνολογίας.
Διαμορφώνεται ένα πολυεπίπεδο σύστημα όπου ο καθένας αυτοαναφορικά τοποθετεί τον εαυτό του στην κορυφή, προσπαθεί να ρυθμίσει τη θέση των άλλων, αλλά οι άλλοι έχουν την αντίληψη τους, και στη δική τους προσέγγιση τοποθετούν τον εαυτό τους στην κορυφή και τους άλλους από κάτω. Δηλαδή εμείς λέμε στο άρθρο 28 παρ. 1 του Συντάγματος ότι η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου υπερέχει του νόμου αλλά υπόκειται στο Σύνταγμα. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ερμηνεύεται από το δικαστήριό της στο Στρασβούργο διαφορετικά, θεωρεί ότι υπερέχει των εθνικών συνταγμάτων και τα θέτει υπό έλεγχο, σαν να είναι νόμοι ή διοικητικές πράξεις ή κρατικές πρακτικές. Από την άλλη πλευρά η Ευρωπαϊκή έννομη τάξη είχε την προνοητικότητα να πει, θα συμφωνώ με την ΕΣΔΑ , αλλά από την άλλη μεριά δεν θέλει να υπόκειται στον έλεγχο του ΕΔΔΑ, το οποίο όμως τις παραβιάσεις του Δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της εκλαμβάνει και ως παραβιάσεις της ΕΣΔΑ . Άρα υπάρχει μια ώσμωση και ένα φαινόμενο που το έχω ονομάσει «ερμηνευτικό μονισμό», γιατί ανεξάρτητα από το αν ο καθένας τοποθετεί τους άλλους στη θέση τους, δυαδικά και όχι μονιστικά σε ένα ενιαίο οικουμενικό σύστημα, ερμηνευτικά όλοι τελικά ακολουθούν έναν ενιαίο κανόνα.
Έτσι φτάνουμε στο ζήτημα, τι γίνεται με όλα αυτά και τι πρέπει να εφαρμόσει ο ερευνητής. Ο έλληνας ερευνητής θα συμβάλει στη διεθνή συζήτηση και την πρόοδο, αλλά σημασία έχουν οι μεγάλες εταιρείες, οι μεγάλες πλατφόρμες, οι οποίες ταυτόχρονα διαθέτουν τεχνολογία, μηχανήματα, ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, το οποίο εργάζεται με τα μηχανήματα αυτά. Άρα, η παρέμβαση αυτών των μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων, των κολοσσών, των πολυεθνικών, στην ιατρική εκπαίδευση και στην ιατρική πράξη, την κλινική, την εργαστηριακή, την απεικονιστική, είναι τεράστια, διότι όλα λειτουργούν καθετοποιημένα. Κάθε εταιρεία έχει την πρότασή της, τη μέθοδό της, την τεχνική της και τους εκπαιδευμένους χειριστές, που είναι και γιατροί και προσωπικό υποστηρικτικό και νοσηλευτικό.
Το ζούμε αυτό στην καθημερινότητα τη συμβατική και πολύ περισσότερο στην επαυξημένη πραγματικότητα, την οποία πρέπει να δούμε με τα ειδικά γυαλιά που μας προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη. Γιατί βεβαίως τώρα αλλιώς κινούμαστε σε όλες τις τεχνικές εφαρμογές, αλλιώς μπορεί να διαβαστεί οποιαδήποτε απεικονιστική εξέταση, αλλιώς κινούμαστε σε κάθε έρευνα η οποία είναι παθολογο-ανατομική, κυτταρολογική και ούτω καθεξής, γιατί η τεχνητή νοημοσύνη σου προσφέρει εμπειρία πρόσθετη, μάτια πολλά που δεν έχει ο γιατρός ως άτομο αλλά βεβαίως δεν υποκαθιστά το μυαλό, τη φυσική ευφυία του γιατρού. Η φυσική ευφυία και η γνώση και η ικανότητα διαλόγου είναι πάντα αυτό που πρωτίστως πρέπει να υπάρχει, αλλά από την άλλη μεριά η τεχνητή νοημοσύνη σου προσφέρει πολλές δυνατότητες να σκεφτείς διαφορετικά, να προσεγγίσεις με διαφορετικό τρόπο τα πράγματα.
Όλα αυτά τα θέματα δεν είναι κατά βάθος πρωτότυπα νομικά θέματα. Όλα αυτά τα μεταμοντέρνα ζητήματα είναι, κατά βάθος, απολύτως αρχαϊκά. Είναι δηλαδή ζητήματα που τα έχουμε αντιμετωπίσει νομικά και στα εθνικά συντάγματα και στην ΕΣΔΑ και στο Ενωσιακό Δίκαιο. Αυτό συμβαίνει τόσο στην Ευρώπη που είναι κανονιστική, όσο και στην Αμερική που είναι πιο φιλελεύθερη, διότι μέσα από μια πολύ γενική ρήτρα, το due process clause, αυτή την πραγματικότητα τη ρυθμίζει το Ανώτατο Δικαστήριο, γιατί ό,τι δεν ρυθμίζει ο νόμος ή το Σύνταγμα το ρυθμίζει ο δικαστής. Είναι ένας τρόπος κατανομής αρμοδιότητας.
Όλα αυτά τα θέματα είναι απολύτως αρχαϊκά. Αναγόμαστε στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε η άρνηση των μαρτύρων του Ιεχωβά να αποδεχθούν μετάγγιση αίματος του ανήλικου τέκνου τους, το οποίο είχε επιτακτική ανάγκη από αυτή προκειμένου να επιβιώσει. Και το θέμα αυτό το επέλυε τελικά η δικαστική εξουσία. Άλλο παράδειγμα είναι το αρχαϊκό ζήτημα της έκτρωσης. Το οποίο, όπως ξέρουμε, έχει απασχολήσει όχι μόνο το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ με την καμπύλη της νομολογίας του, αλλά και τα ευρωπαϊκά δικαστήρια, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, τους εθνικούς νομοθέτες και μάλιστα τους ποινικούς, συμπεριλαμβανομένου και του έλληνα ποινικού νομοθέτη, ο οποίος δεν λέει πολύ διαφορετικά πράγματα από αυτά που έχει πει η νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ, άλλο αν το πολιτικό, το θρησκευτικό και το νοοτροπιακό πλαίσιο είναι διαφορετικό σε κάθε κοινωνία.
Στην πραγματικότητα όλη αυτή η συζήτηση έχει τροφοδοτηθεί τις τελευταίες δεκαετίες κυρίως από το δικαίωμα στην αναπαραγωγή. Δηλαδή η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων Ανθρώπου για τα θέματα αυτά, κινείται γύρω από τον καμβά του αναπαραγωγικού δικαιώματος, ιδίως της ιατρικά υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Είναι θέματα όπως η κρυοσυντήρηση των εμβρύων, η διάθεση γονιμοποιημένων ωαρίων τα οποία έχουν απομείνει μετά από προσπάθεια υποβοηθούμενης αναπαραγωγής οπότε τίθεται το ερώτημα τι θα γίνουν μετά ή τι θα γίνουν κρυοσυντηρημένα γονιμοποιημένα ωάρια όταν πεθαίνει ο ένας από τους δύο συμπράξαντες. Πρόκειται για ζητήματα τα οποία κινούνται γύρω από αυτό το θεμελιώδες για την ανθρώπινη ύπαρξη ερώτημα, και βέβαια γύρω από το φύλο, τη δυσφορία, τις διαταραχές, τις αλλαγές, δηλαδή γύρω από τα στοιχεία που συνθέτουν το πρόσωπο, γύρω από τα στοιχεία που συνθέτουν την αξία του ανθρώπου που στην ελληνική έννομη τάξη κατοχυρώνεται στο άρθρο 2 παρ. 1 του Συντάγματος, αλλά και σε πάρα πολλά άλλα Συντάγματα, σε διεθνή κείμενα. Αυτός είναι ο νομικός ανθρωπισμός που ταυτίζεται με τον ευρωπαϊκό συνταγματισμό, τον συνταγματισμό της Δύσης, της φιλελεύθερης δημοκρατίας σε μια εποχή μάλιστα που αυτή αμφισβητείται.
Δεν έχουμε την ίδια αντίληψη για το κράτος δικαίου τώρα στην Ευρώπη και στην Αμερική, δεν έχουμε την ίδια αντίληψη περί Δημοκρατίας. Η Ευρωπαϊκή Δημοκρατία καταγγέλλεται ως φοβική από την Αμερικανική διοίκηση και η Ευρώπη προσλαμβάνει την Αμερικανική Δημοκρατία και τα αποτελέσματά της, όχι ως φοβικά αλλά ως εκφοβιστικά. Εμείς εδώ μιλάμε για την ακαδημαϊκή ελευθερία και για το τι γίνεται από πλευράς, ας το πούμε, τάξης στο Πανεπιστήμιο, θεωρώντας ότι είναι δεδομένη η ακαδημαϊκή ελευθερία, αλλά αυτό δεν είναι καθόλου αυτονόητο για τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως αποδεικνύεται τις τελευταίες μέρες, με αυτά που συμβαίνουν με το Χάρβαρντ και τη δυνατότητά του να εγγράφει αλλοδαπούς φοιτητές. Τώρα μόλις διάβασα ότι Ομοσπονδιακός Εφέτης, αποφάσισε την αναστολή της σχετικής ρύθμισης, ζήτημα το οποίο θα κριθεί τελικά από το εννιαμελές Ανώτατο Δικαστήριο, το σύνολο των μελών του οποίου είναι απόφοιτοι της Νομικής σχολής του Χάρβαρντ. Οι εννέα δικαστές των πεποιθήσεων και του συσχετισμού που ξέρουμε, ο οποίος «σπάει» τώρα ενόψει των νέων προκλήσεων που τίθενται.
Συνεπώς καλούμαστε να ζήσουμε νέες προκλήσεις, οι οποίες έχουν προεικονιστεί, όπως λέμε, από την τέχνη του κινηματογράφου και της τηλεόρασης. Έβλεπα μια τηλεοπτική σειρά Βρετανική, πριν από μερικούς μήνες. Αν θέλετε να την αναζητήσετε, λέγεται «Years and Years» με τη Έμμα Τόμσον, και εκεί τίθεται το ερώτημα, εάν μπορεί η εφαρμογή της τεχνητής νοημοσύνης, γιατί αυτό είναι εντέλει το θέμα, να μη λειτουργεί μόνο διαγνωστικά, να μη λειτουργεί μόνο θεραπευτικά, αλλά να παρεμβαίνει στο γονιδίωμα έτσι ώστε αυτό όχι μόνο να διορθώνεται, εντός η εκτός εισαγωγικών, αλλά τελικά η μεταβολή να καθίσταται και μόνιμο γενετικό στοιχείο, κληρονομούμενο. Αλλά πλέον δεν είναι ούτε αυτό πια το θέμα. Δεν είναι η παρέμβαση στο γονιδίωμα. Είναι ότι παρεμβαίνεις στα αισθητήρια όργανα, παρεμβαίνεις στην εγκεφαλική λειτουργία και κατασκευάζεις με εντυπωσιακά μεγάλη ευκολία, υβρίδια ανθρώπου και τεχνητής νοημοσύνης, ανθρώπου και μηχανής, αντικαθιστώντας τα αισθητήρια όργανα από μηχανικές εφαρμογές που λειτουργούν με τεχνητή νοημοσύνη ή παρεμβαίνεις στη λειτουργία του εγκεφάλου όχι για να κάνεις επανάληψη των θαυμάτων της Καινής Διαθήκης, δηλαδή να επιτρέψεις τον παράλυτο να περπατήσει, να επιτρέψεις στον τυφλό να δει, να επιτρέψεις στον κωφό να ακούσει, το οποίο είναι το ζητούμενο. Αυτές οι παρεμβάσεις είναι μια ευεργεσία. Είναι πραγματικά ένα θαύμα. Είναι μια γενναιοδωρία του Θεού προς τον άνθρωπο. Αλλά πλέον παρεμβαίνεις με εξεζητημένες και εκλεπτυσμένες «λοβοτομές» που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεσαι και αισθάνεσαι. Άρα διαμορφώνεις άλλες προϋποθέσεις για το συναίσθημά σου, άλλες προϋποθέσεις για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο και τον εαυτό σου μέσα στον κόσμο.
Βλέπουμε στην τηλεοπτική αυτή σειρά να υπάρχουν εγκατεστημένα εργοστάσια - «νοσοκομεία» offshore τα οποία μπορούν να αντικαταστήσουν το μάτι μιας νέας κοπέλας με μια κάμερα. Ή μπορεί να μετατρέψουν το δάχτυλό της σε αισθητήρα που υποκαθιστά το ποντίκι στη χρήση του υπολογιστή. Αλλά αυτό είναι το λιγότερο, διότι από ένα σημείο και μετά δημιουργείται μια χίμαιρα. Μια κατά κυριολεξία χίμαιρα. Δημιουργούνται όντα τα οποία είναι σύνθετα, υβριδικά.
Υπάρχει το θεμελιώδες ζήτημα μέχρι που σου επιτρέπει η έννοια του ανθρώπου, και η προστασία της αξίας του ανθρώπου, η έννοια του προσώπου ως σχέσης, να προχωρήσεις. Και αυτό είναι ένα ερώτημα το οποίο θα το θέσει πολύ πιο γρήγορα από ότι νομίζουμε η εξέλιξη της βιοτεχνολογίας. Θα δωρίσει η εξέλιξη αυτή νέα φάρμακα, νέα εμβόλια, νέες επεμβάσεις, νέες διαγνώσεις, νέες δυνατότητες για έγκαιρη επέμβαση. Θα σώσει κόσμο αλλά θα θέσει και εκατομμύρια ανθρώπων προ του διλήμματος της ανισότητάς τους, της οικονομικής και της κοινωνικής, και εκατομμύρια, δισεκατομμύρια ανθρώπων προ διλημμάτων που αφορούν την ίδια την ανθρώπινη φύση τους.
Αυτό που συζητάμε το συζητάμε πολύ δειλά, πολύ προσεκτικά, πολύ σχολικά, ενώ από πίσω κρύβεται μια δυναμική η οποία πρέπει να τιθασευτεί με κάποιον τρόπο, ή τουλάχιστον πρέπει να ξέρουμε τι κάνουμε και πού βρισκόμαστε. Διότι αυτό αφορά τα πάντα, αφορά κάθε εφαρμογή καταρχάς της τεχνητής νοημοσύνης. Μπορεί να αφορά ό,τι μπορεί να φανταστούμε. Να έχουμε ταυτοχρόνως «υβριδικούς», «χιμαιρικούς» ανθρώπους, να έχουμε black out επειδή δεν μπορούμε να συντονίσουμε τα δίκτυα μεταφοράς και διανομής της ηλεκτρικής ενέργειας, να έχουμε κυβερνοεπιθέσεις οι οποίες δεν ελέγχονται, να μην μπορούμε να κινητοποιήσουμε τους κρατικούς μηχανισμούς έναντι φυσικών καταστροφών, και τελικά να έχουμε κάποιους οι οποίοι φτιάχνουν τη ψηφιακή τους μνήμη και οργανώνουν τον εαυτό τους μετά θάνατον, ως αθάνατο, επειδή θα λειτουργούν ως avatar και θα επικοινωνεί κανείς με το περιεχόμενο των συναισθημάτων και των λογισμών τους, που θα αντιδρούν σε νέα ερεθίσματα ενώ οι ίδιοι δεν θα ζουν.
Άρα τίθεται σε αμφισβήτηση το όριο της θνητότητας του ανθρώπου. Το όριο του θανάτου. Η σχέση με τον χρόνο. Η σχέση με την Ιστορία. Και αυτά είναι πάρα πολύ κοντά μας. Θα έλεγα πως είναι η επίκαιρη συζήτηση της νέας εποχής. -
Βιβλιογραφικές ενδείξεις
Ευάγγελος Βενιζέλος, ‘Η μετεξέλιξη της έννοιας του Συντάγματος – Το «επαυξημένο Σύνταγμα» ’, σε: Τιμητικό Τόμο για τον Προκόπη Παυλόπουλο (εκδ. Σάκκουλα, 2024) 233-249 & Προδημοσίευση σε: (2023) 6 ΕφημΔΔ 602-611 [PDF]
Evangelos Venizelos, From the relativization of the Constitution to the “augmented Constitution” , ERPL/REDP, vol. 32, no 3, autumn/automne 2020, pp 973-1017 [PDF]
Ευ. Βενιζέλος, «Σύνταγμα και νέες τεχνολογίες», ΔΙΤΕ (π. ΔΙΜΕΕ) τεύχος 4/2020, Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2020, σελ 542-548 [ PDF ]
Ευ. Βενιζέλος, Χριστιανική και συνταγματική αντίληψη ως προς τη βιοηθική, σε: ο ίδιος , Πολιτική θεολογία και συνταγματική ηθική, Μελέτες και δοκίμια, Αρμός, 2024 , σελ. 113 επ.
Ευ. Βενιζέλος, Δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων και ερμηνεία του Συντάγματος Μαθήματα εμβάθυνσης στο Συνταγματικό Δίκαιο, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2022, σελ. 4 επ. ( για την έννοια του ερμηνευτικού μονισμού )
Βασιλική Χρήστου, Άρθρο 5 παρ.5 Σ. Προστασία της υγείας και της γενετικής ταυτότητας , σε : Σύνταγμα. Κατ´αρθρο ερμηνεία. Ηλεκτρονική έκδοση ( διεύθυνση : Σπ. Βλαχόπουλος, Ξ. Κοντιάδης, Γ. Τασόπουλος), 2023
Πατρ. Παπαρηγόπουλου, Άρθρο 5 παρ.5 Σ, σε: Ευ. Βενιζέλος, Το Ελληνικό Σύνταγμα, κατ´άρθρο ερμηνεία, Τομ. Ι, Εκδόσεις Σάκκουλας, 2024 ,σελ. 396 επ.
Ακρίτας Καϊδατζής , Άρθρο 3 ΧΘΔ, σε: Β. Σκουρής ( Διευθ.), Η Συνθήκη της Λισσαβώνας, Ερμηνεία κατ´άρθρο, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2020, σελ. 2094 επ.
*Ομιλία στην τελετή έναρξης του συνεδρίου «BIOTECH 2025: σύγχρονες κλινικές, κοινωνικές, οικονομικές και ηθικές προκλήσεις», που διοργάνωσε το Εργαστήριο Βιοϊατρικής Τεχνολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ στο αμφιθέατρο « Αλκής Αργυριάδης», κεντρικό κτήριο ΕΚΠΑ, 23 Μαΐου 2025.
[1] Ζ΄ Αναθεωρητική Βουλή των Ελλήνων Περίοδος Ι΄ - Σύνοδος Α' Επιτροπή Αναθεώρησης του Συντάγματος | Εισήγηση Ευάγγελου Βενιζέλου, 2000, σελ 20 < https://www.evenizelos.gr/books-studies/e-books/z-anatheoritiki-vouli-ton-ellinon-periodos-i-synodos-a-epitropi-anatheorisis-tou-syntagmatos-eisigisi-evaggelou-venizelou.html»
