18 Δεκεμβρίου 2023
Ευάγγελος Βενιζέλος
Η εποχή Βαρθολομαίου και το κεκτημένο του ουκρανικού αυτοκεφάλου *
Ο Αρχιεπίσκοπος Αυστραλίας κ. Μακάριος δοτικός, ευγενής όπως πάντα, μας προσέφερε σήμερα μία πολύ μεγάλη ευκαιρία, μας έκανε τη χάρη να συναχθούμε εδώ με αφορμή το βιβλίο του, αλλά για να γιορτάσουμε στην πραγματικότητα τη μεγάλη επέτειο των 50 ετών από την εκλογή σε Επίσκοπο και Μητροπολίτη Φιλαδελφείας του Παναγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχου.
Αυτό το πέτυχε με το βιβλίο του. Δεν είναι καθόλου αυτονόητο ότι κάθε Επίσκοπος με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος αποκτά και τη λογιοσύνη που απαιτείται. Μπορεί να αποκτά τη διδακτική και κηρυκτική του εξουσία, αλλά δεν αποκτά ούτε την ερευνητική πειθαρχία ούτε το συγγραφικό χάρισμα που προϋποθέτει η κατάρτιση μελετών που είναι ακαδημαϊκά συγκροτημένες, όπως οι έξι σημαντικές μελέτες που περιλαμβάνονται στον τόμο αυτό.
Ο αποφατικός ορισμός του Οικουμενικού Πατριαρχείου
Όμως η μεγάλη εισφορά του βιβλίου, Παναγιώτατε, είναι, πρώτον, ο τίτλος, «Το Οικουμενικόν Πατριαρχείον - Εκκλησία άρχουσα και πάσχουσα». Αυτός ο αποφατικός ορισμός του Οικουμενικού Πατριαρχείου, η δύναμις του οποίου εν ασθενεία τελειούται. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο ασκεί αυτήν τη μεγάλη διακονία του πρωτείου του, επειδή είναι ταπεινό και ταυτόχρονα αριστοκρατικό, αδύναμο και ταυτόχρονα ισχυρό, επίκαιρο και ταυτόχρονα βαθιά ιστορικό, βαδίζοντας προς τα έσχατα. Για αυτό, πέρα από τη συγκίνηση που μας προσέφερε σήμερα ο λόγος Σας, επί τη επετείω, εμένα προσωπικά ακόμα βαθύτερα με συγκίνησε το γεγονός ότι η σεμνή αυτή εκκλησιαστική τελετή ξεκίνησε με την τέλεση τρισαγίου για τον Πατριάρχη Δημήτριο και τα μέλη της Ιεράς Συνόδου που Σας εξέλεξαν Μητροπολίτη Φιλαδελφείας. Εκεί βλέπει κανείς την Εκκλησία, το μνημόσυνο είναι η Εκκλησία και υπό τις δύο εκδοχές του όρου και ως μνημόσυνο των κεκοιμημένων και ως μνημόσυνο του επιχωρίου Επισκόπου, του πρώτου και τελικά των Ορθοδόξων Εκκλησιών, γιατί έτσι συγκροτήθηκε η Εκκλησία, αλλά έτσι νομίζω ότι διαμορφώνεται και η σχέση της Εκκλησίας με τον χρόνο, εξ ου και η σημασία της σημερινής πολύ μεγάλης επετείου. Ο χρόνος συστέλλεται και διαστέλλεται ταυτόχρονα, η Εκκλησία έχει την αίσθηση και της Ιστορίας και της κοινωνίας και της εσχατολογίας και αυτό νομίζω ότι φαίνεται στο μνημόσυνο ως μνήμη, ως ανάμνηση, ως σεβασμό, αλλά και στο μνημόσυνο ως κοινωνία.
Το δεύτερο πολύ σημαντικό στοιχείο είναι η αφιέρωση, διότι το βιβλίο αυτό είναι αφιερωμένο «στην Αγία του Χριστού Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως και στο σεπτό Πατριάρχη του γένους και πατέρα όλων μας, Βαρθολομαίο τον Ίμβριο, πάντων ένεκεν». Νομίζω ότι και αυτό θα αρκούσε, χωρίς να εξετάσουμε καθόλου το περιεχόμενο το οποίο, είναι εντυπωσιακό από πλευράς επιστημονικής πληρότητας, ακρίβειας και μαχητικότητας, γιατί ο λόγος δεν είναι μόνον συγκροτημένος, είναι και μαχητικός, είναι λόγος υπερασπιστικός των δικαίων του Οικουμενικού Θρόνου και αυτό έχει νομίζω τη δική του πολύ μεγάλη σημασία.
Η εποχή Βαρθολομαίου
Το βιβλίο συγκροτεί στην πραγματικότητα την εποχή Βαρθολομαίου. Παρότι η αξία του Οικουμενικού Θρόνου είναι ανυπολόγιστη, η προστιθέμενη αξία αυτών των τελευταίων 32 ετών, των 50 ετών από τότε που άρχισε να προεικονίζεται η Πατριαρχία Σας, είναι τεράστια.
Η οικολογική θεολογία, η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος, η προσήλωση στα κανονικά δικαιώματα του Θρόνου (στη διακονία του πρωτείου, στο έκκλητο, στο καθεστώς των Νέων Χωρών, στο καθεστώς των σταυροπηγίων, στα ζητήματα της αυτονομίας και της αυτοκεφαλίας), ο οικουμενικός διάλογος, η γοητεία που ασκείτε στη διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα, η συγκρότηση της περί τον Πατριάρχη δωδεκαμελούς Αγίας και Ιεράς Συνόδου σε τακτική και περιοδική βάση, η Σύναξη των Ιεραρχών του Θρόνου, η ενεργοποίηση των Μητροπόλεων στην Τουρκία και η επίσκεψη των συμβολικών τόπων, από την Παναγία Σουμελά έως την Κύζικο, οι αγιοκατατάξεις, η προστασία των περιουσιακών δικαιωμάτων του Πατριαρχείου και των Ιδρυμάτων και οι αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, οι διεθνείς παραστάσεις Σας σε θεσμούς όπως το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης, οι συναντήσεις Σας με αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων, η του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ως νομικού προσώπου του Διεθνούς Δικαίου, συνιστούν μερικές από τις πολύ σημαντικές όψεις της εποχής Βαρθολομαίου.
Το ουκρανικό αυτοκέφαλο
Νομίζω ότι σίγουρα η πιο μεγάλη δοκιμασία, αλλά και το πιο μεγάλο κεκτημένο είναι, στο πλαίσιο αυτό, το ουκρανικό αυτοκέφαλο. Το ουκρανικό αυτοκέφαλο βεβαίως μας καλεί να θυμηθούμε την αυτοκεφαλία στην Ορθόδοξη Εκκλησία ως ένα είδος εκκλησιολογικής Βεστφαλίας, η οποία έρχεται πολύ μετά τη Συνθήκη της Βεστφαλίας και τη συγκρότηση του εθνικού κράτους στη βάση του θρησκεύματος του ηγεμόνος και αναγνωρίζει το δικαίωμα στην πολιτειακή οντότητα να έχει, όχι τη θρησκεία της, αλλά την Ορθόδοξη Εκκλησία της. Αυτό βεβαίως δεν ήταν ποτέ αυτονόητο και πάντα καλούσε σε εγρήγορση τον Οικουμενικό Θρόνο ο οποίος επιδεικνύει πάντα ποιμαντική μέριμνα και ευαισθησία, κανονολογική επαγρύπνηση και τώρα προστίθεται - όπως είδαμε με την Ουκρανία, εάν και διαφαινόταν και στο παρελθόν ακόμα και από το βουλγαρικό ζήτημα - μία τρίτη διάσταση που είναι η γεωπολιτική διορατικότητα. Ο Οικουμενικός Θρόνος, ασκώντας αυτή τη διακονία του πρωτείου, πρέπει να είναι και ποιμαντικά παρών και κανονικά συνεπής, αλλά και γεωπολιτικά προορατικός, ενδεχομένως και προφητικός. Όταν παραχωρήθηκε ο Τόμος της Αυτοκεφαλίας δεν υπολογίζαμε τη ρωσική στρατιωτική εισβολή στην Ουκρανία και την έναρξη ενός πολέμου ο οποίος δεν ξέρουμε πότε και πώς θα τελειώσει. Φυσικά η παραχώρηση της αυτοκεφαλίας δεν προκάλεσε τον πόλεμο, όμως συνδέεται με ένα από τα σημαντικότερα διακυβεύματα του πολέμου που είναι η σύγκρουση της θεωρίας του «ρωσικού κόσμου» με το δικαίωμα της Ουκρανίας στην εθνική της ταυτότητα. Με το δικαίωμά της να αντικρούσει τον ισχυρισμό ότι είναι ένα κράτος και ένα έθνος ελλειμματικό ταυτοτικά και αυτό νομίζω ότι έχει απαντηθεί με τη βοήθεια της αυτοκεφαλίας. Αυτό σημαίνει ότι το κεκτημένο της αυτοκεφαλίας έρχεται να κατοχυρωθεί ανεξάρτητα από την έκβαση του πολέμου αυτού.
Αυτό που συνέβη με την Ουκρανία, όπως καλύτερα από όλους γνωρίζετε, έχει επωαστεί επί δεκαετίες, διότι η αφετηρία όλου του προβλήματος βρίσκεται γεωπολιτικά στις αρχές της δεκαετίας του ’90, όταν η πτώση του Τείχους, η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και η ενοποίηση της Γερμανίας, προκειμένου να συντελεστούν ταυτοχρόνως, οδήγησαν στην ανάγκη να δοθεί ένα πολύ σημαντικό αντίδωρο στη Ρωσική Ομοσπονδία, το μονοπώλιο επί των σοβιετικών πυρηνικών όπλων. Από τη στιγμή που με το μνημόνιο της Βουδαπέστης το 1994 αποσύρθηκαν τα σοβιετικά πυρηνικά όπλα από το ουκρανικό έδαφος, διαμορφώνεται ένας αδυσώπητος συσχετισμός δυνάμεων που δεν αμφισβητεί μόνον την κυριαρχία και το έδαφος, αμφισβητεί και την ταυτότητα. Στοιχείο της ταυτότητας είναι αυτό που έπρεπε να θεωρείται αυτονόητο, το αυτοκέφαλο της Ορθόδοξης Εκκλησίας μίας ανεξάρτητης και κυρίαρχης χώρας με σημαντικό και συμπαγή ορθόδοξο πληθυσμό.
Το ακόμη εντυπωσιακότερο είναι ότι κρίσιμες χώρες και οι αντίστοιχες ορθόδοξες Εκκλησίες, έχουν εμπειρίες στο πεδίο αυτό από το 1990. Η Ρουμανική Εκκλησία θα έπρεπε να θυμάται τι γίνεται στη Μολδαβία με την Υπερδνειστερία από το 1990. Το Πατριαρχείο Γεωργίας προφανώς έχει νωπή τη μνήμη του 2008 και του προβλήματος της Οσετίας και της Αμπχαζίας, που είναι και πρόβλημα εκκλησιαστικό. Το 2014 μας είχε προειδοποιήσει με την Κριμαία και την έναρξη των προβλημάτων στο Ντονμπάς, έως να φθάσουμε στη διαδικασία του Μινσκ και την αντίστοιχη συμφωνία. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο είχε ζήσει το εσθονικό πρόβλημα και την εύθραυστη λύση της διπλής δικαιοδοσίας. Οι επιστολές για το ουκρανικό ανταλλάσσονται από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, το τι συντελέσθηκε στην ενθρόνιση του Ονουφρίου όταν αμφισβητήθηκε η πρωτεύουσα θέση του Οικουμενικού Θρόνου στην τέλεση της θείας λειτουργίας ήταν επίσης γνωστό. Οι Εκκλησίες που προανέφερα και έχουν τοποθετηθεί αρνητικά σε σχέση με την ουκρανική αυτοκεφαλία, θα έπρεπε να συσχετίσουν το ουκρανικό αυτοκέφαλο με τη δική τους ιστορική εμπειρία.
Τώρα όμως δεν έχουμε μόνον το ουκρανικό μέτωπο, έχουμε και το μέτωπο στη Μέση Ανατολή, έχουμε έναν άλλο πόλεμο που εγκαλεί τη Δύση ως στρατηγική οντότητα και άρα τα Πρεσβυγενή Πατριαρχεία της Αντιοχείας και των Ιεροσολύμων, θα έπρεπε να είναι πολύ πιο ευαίσθητα από ότι φάνηκαν στην περίπτωση της Συρίας, τώρα πια που έχει επεκταθεί η κρίση στον χώρο της Μέσης Ανατολής. Το τόξο είναι πάρα πολύ μεγάλο και υπερβαίνει την Ουκρανία.
Το ερώτημα λοιπόν είναι, οι Ορθόδοξες Εκκλησίες, οι 14 απέναντι στη 15η και στη μνημόνευση του Επιφανίου Κιέβου, πώς τοποθετούνται και ποια τυπολογία Ορθοδόξων Εκκλησιών έχουμε; Έχουμε Ορθόδοξες Εκκλησίες ευαίσθητες απέναντι στη φιλελεύθερη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, το Διεθνές Δίκαιο, τη διεθνή νομιμότητα, την κρατική υπόσταση, την εδαφική ακεραιότητα και Εκκλησίες λιγότερο ευαίσθητες; Αυτό νομίζω είναι το ζήτημα το οποίο τίθεται και αυτό θα κριθεί. Δεν θα κριθεί εκκλησιολογικά βεβαίως, θα κριθεί από την αντοχή της Δύσης ως στρατηγικής οντότητας, αυτό είναι το διακύβευμα στην Ουκρανία.
Φυσικά αυτό εξαρτάται από τις εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις στις Ηνωμένες Πολιτείες, γιατί δυστυχώς η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει τις πολιτικές και στρατιωτικές προϋποθέσεις να διεκδικήσει έναν ηγεμονικό ρόλο εντός της Δύσης. Το καλό είναι πως η ποιμαντική μέριμνα, η κανολογική επαγρύπνηση και η γεωπολιτική διορατικότητά του Οικουμενικού Θρόνου, έχει κατοχυρώσει το ουκρανικό αυτοκέφαλο και άρα την ακεραιότητα της ουκρανικής ταυτότητας, ανεξάρτητα από την έκβαση σε σχέση με την εδαφική ακεραιότητα και την ακεραιότητα της κυριαρχίας που εμείς βεβαίως θέλουμε να διασώζεται. Έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία να έχει τη συνείδηση του γεγονότος αυτού ο Οικουμενικός Θρόνος, ότι έχει πραγματικά λειτουργήσει οικουμενικά, προφητικά και έχει διαμορφώσει το μεγάλο δίλημμα, το μεγάλο ερώτημα για την Ορθοδοξία, πώς θα ανασυγκροτήσει την ενότητά της σε μία εκκλησιολογική βεβαίως θεμελίωση, η οποία όμως δεν μπορεί να βρίσκεται πέραν ή εκτός των δεδομένων του δυτικού αυτονοήτου, με την έννοια του αυτονόητου της φιλελεύθερης δημοκρατίας, το οποίο έχει διαμορφωθεί στην αξιακή μήτρα της νεωτερικότητας η οποία είναι βαθιά επηρεασμένη από τον χριστιανισμό.
Άρα ο Οικουμενικός Θρόνος με το ουκρανικό αυτοκέφαλο, την ιστορικοκανονική διάσταση του οποίου παρουσιάζει με εξαιρετικό τρόπο ο συγγραφέας, ο Άγιος Αυστραλίας, έχει συμβάλει σε αυτή την έκβαση του ζητήματος και νομίζω ότι θέτει προς τις άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες ένα δίλημμα το οποίο είναι πια ταυτοτικό για την Ορθοδοξία. Σε αυτή την ταυτοτική διερώτηση για την Ορθοδοξία, ο Οικουμενικός Θρόνος είναι αυτός που δίνει την καθαρή απάντηση, η οποία μπορεί να φαίνεται τώρα μειοψηφική εντός των 14 Ορθοδόξων Εκκλησιών που καλούνται να υποδεχθούν την 15η, αλλά τα ζητήματα αυτά δεν κρίνονται πλειονοτικά, κρίνονται εκκλησιολογικά, κρίνονται θεολογικά και σε τελευταία ανάλυση θα μου επιτρέψετε να πω με τα δικά μου θύραθεν κριτήρια, όλα αυτά κρίνονται διεθνοπολιτικά, δηλαδή ιστορικά, με την αίσθηση της Ιστορίας, η οποία τελικά βεβαίως υποτάσσεται στην προοπτική των εσχάτων, αλλά ώσπου να φθάσουμε εκεί, η ιστορία συγκροτείται ως σχέση μεταξύ μας.
Επιτρέψτε μου να εκφράσω τα συγχαρητήρια και τις θερμές μου ευχαριστίες στον Άγιο Αυστραλίας για το θαυμάσιο αυτό πόνημά του και κυρίως για την πρόκληση-πρόσκληση που μας απηύθυνε να έρθουμε εδώ, να συναχθούμε σε μία σύναξη μετά τη σύναξη στον πάνσεπτο Πατριαρχικό Ναό και να έχουμε έτσι τη μεγάλη ευκαιρία και τη μεγάλη χάρη να Σας ευχηθούμε για την επέτειό Σας. Να Σας ευχηθούμε εις πολλά έτη, γιατί η εποχή Βαρθολομαίου έχει ήδη διαμορφώσει το ισχυρό και ανεξάλειπτο αποτύπωμά της αλλά θα διαρκέσει πολύ ακόμα.
* Ομιλία στην παρουσίαση του νέου βιβλίου του αρχιεπισκόπου Αυστραλίας Μακαρίου, «Το Οικουμενικόν Πατριαρχείο εκκλησία άρχουσα και πάσχουσα», στο Σισμανόγλειο Μέγαρο - πολιτιστικό κέντρο του Γενικού Προξενείου της Ελλάδας στην Κωνταντινούπολη, στις 18.12.2023. Την εκδήλωση τίμησε με την παρουσία του ο Οικουμενικός Πατριάρχης.
Δημοσιεύεται:
Ευάγγελος Βενιζέλος, Η εποχή Βαρθολομαίου και το κεκτημένο του ουκρανικού αυτοκεφάλου, σε: του ιδίου, Πολιτική Θεολογία και Συνταγματική Ηθική, εκδ. Αρμός, 2024, σελ 174-181
