Τρίτη 10 Δεκεμβρίου 2019

Ευάγγελος Βενιζέλος

 

«Να είσαι Άνθρωπος στον Νέο Κόσμο που έρχεται»*

 

Χαίρομαι που βρισκόμαστε σήμερα εδώ, αυτήν την εμβληματική και γιορτινή ημέρα για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα που είναι και θλιβερή, λόγω των εκτεταμένων προσβολών κατά του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Το θέμα της εκδήλωσης είναι μια πρόσκληση για αναστοχασμό σχετικά με τη θεωρία των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Πρέπει να θέσουμε υπό επανεξέταση ορισμένα αυτονόητα. Αυτή καθεαυτήν η οικουμενικότητα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, δεν είναι κάτι το οποίο είναι αξιωματικό. Προκύπτει μέσα από τους διεθνείς συσχετισμούς των τελευταίων δεκαετιών. Βεβαίως, υπάρχει μια ακτινοβολία ιδεών, αντιλήψεων, αλλά αν δεν υπήρχε η οικονομική και στρατιωτική ισχύς της Δύσης, ιδίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν θα είχε επικρατήσει η αντίληψη αυτή της οικουμενικότητας των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, της οικουμενικότητας του κράτους δικαίου, της οικουμενικότητας της Δημοκρατίας.

Όπως δεν θα είχε επικρατήσει, λίγα χρόνια αργότερα, η αντίληψη για την οικουμενικότητα του συστήματος ελέγχου των πυρηνικών όπλων. Διότι και η διάκριση των κρατών μεταξύ αυτών που δικαιούνται να φέρουν πυρηνικά όπλα και αυτών που δεν δικαιούνται, είναι μια διάκριση που απορρέει από λόγους ασφάλειας, που έχει δηλαδή διαμορφωθεί για λόγους συσχετισμού δυνάμεων.

Αυτό σημαίνει ότι διαμορφώνεται μια διεθνής νομιμότητα, εντέλει στο επίπεδο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, πιο συγκεκριμένα στο επίπεδο του Συμβουλίου Ασφαλείας που είναι εξορισμού άνισης σύνθεσης όργανο. Δεν επικρατεί κάποια δημοκρατική αντίληψη, κάποια αντίληψη περί ισοτιμίας θεσμικής των κρατών μελών της διεθνούς κοινότητας στο επίπεδο του Συμβουλίου Ασφαλείας, υπάρχουν μόνιμα μέλη με δικαίωμα βέτο, τα εκάστοτε μη μόνιμα μέλη και τα πολλά μέλη της Γενικής Συνέλευσης που δεν μετέχουν στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Άρα, η οικουμενικότητα επιβάλλεται σταδιακά επειδή απορρέει από τον πραγματικό συσχετισμό δυνάμεων αλλά και επειδή το αποφασίζει ή επειδή το ανέχεται το Συμβούλιο Ασφαλείας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Είναι και τα δυο ενδεχόμενα, εξίσου σημαντικά. Άρα, δεν μιλάμε για μια οικουμενικότητα αντίστοιχη των οικουμενικών συνόδων ή αντίστοιχη της οικουμενικότητας του Οικουμενικού Πατριαρχείου, δεν μιλάμε για μια οικουμενικότητα θεολογική, μιλάμε για μια οικουμενικότητα η οποία είναι ιδεολογική, πολιτική και εν τέλει νομική, άρα, πρακτική.

 

Αυτό έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία γιατί θα κληθούμε να αντιμετωπίσουμε τώρα νέες προκλήσεις. Οι μεταβολές δεν είναι πλέον γεωπολιτικές, οικονομικές, πολιτιστικές, μεταβολές ισχύος, μεταβολές γεωγραφικές λόγω νέων δρόμων, μεταβολές περιβαλλοντικές και κλιματολογικές, θα είναι κάτι πολύ βαθύτερο. Θα είναι μεταβολές ανθρωπολογικές, μεταβολές βιολογικές, θα αμφισβητούν τα θεμελιώδη, τα γενετικά στοιχεία της έννοιας, του είδους και της φύσης του ανθρώπου. Μέσα από τη σύζευξη της βιολογίας και της τεχνολογίας. Από μια πιο σύνθετη βιοτεχνολογική αντίληψη περί ανθρώπου.

Αυτός, λοιπόν, είναι ο νέος κόσμος, ο νέος κόσμος που αλλάζει τις ανθρωπολογικές παραδοχές. Αυτός ο νέος κόσμος μέσα στο οποίο πρέπει να αγωνιζόμαστε να παραμένουμε άνθρωποι, έχει έρθει εδώ και καιρό. Δεν είναι κάτι που αναμένεται, είναι εδώ. Και όπως συμβαίνει πάντα, σε κάθε σημαντική μεταβολή, η μεταβολή και πάλι δεν είναι γραμμική, δεν επέρχεται μια στιγμή, άπαξ, συντελείται διαρκώς.

Αλλά, ο νέος κόσμος που ήρθε εδώ και καιρό εμπεριέχει και τον παλιό ή και το ακόμη παλαιότερο, ο χρόνος δεν κυλάει με το ίδιο ρυθμό σε όλον τον πλανήτη. Αυτό αφορά και τις ιστορικές εποχές, τους βαθμούς ανάπτυξης, τις αντιλήψεις. Το κρισιμότερο είναι ότι με την έλευση του νέου κόσμου οι υφιστάμενες ήδη μεγάλες ανισότητες οξύνονται ακόμα περισσότερο. Οξύνονται μεταξύ περιοχών, μεταξύ ηπείρων, μεταξύ κρατών, στο εσωτερικό των κοινωνιών. Ο νέος κόσμος είναι μετανεωτερικός και αρχαϊκός ταυτόχρονα.

Αυτό σημαίνει ότι οι κατακτήσεις της νεωτερικότητας, στο όνομα των οποίων μιλάμε, μιλώντας για Ανθρώπινα Δικαιώματα, για Οικουμενική Διακήρυξη, για συστήματα εθνικού, περιφερειακού και διεθνούς ελέγχου των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων - όλα αυτά είναι στοιχεία της νεωτερικότητας- τίθενται υπό αμφισβήτηση. Είμαστε συντηρητικοί στο όνομα του μοντερνισμού, δηλαδή εξαιρετικά προοδευτικών κατακτήσεων. Προσπαθούμε να διαφυλάξουμε ένα κεκτημένο το οποίο δεν είναι άχρονο, καλύπτει μια πολύ συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, τη νεωτερικότητα και τα στοιχεία της: Σύνταγμα, διεθνείς συμβάσεις προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ΕΣΔΑ, δημοκρατία, κράτος δικαίου. Αυτή είναι η νεωτερικότητα που πρέπει να αντέξει σε δυο μέτωπα. Στην πρόκληση της μετανεωτερικότητας και της αποδόμησης και στις αρχαϊκές αντιστάσεις, στα ιδεολογικά κατάλοιπα αλλά και σε αρχαϊκές καταστάσεις που είναι φυσικές, δεν είναι ανθρωπογενείς. Γιατί αρχαϊκή κατάσταση είναι να έχεις να αντιμετωπίσεις την ερημοποίηση, τις πλημμύρες, τα τσουνάμι, τις επιδημίες, έστω με νέο τρόπο. Άρα δίνεις έναν διπλό αγώνα, κατά των απειλών της μετανεωτερικότητας και κατά των απειλών του αρχαϊσμού που είναι παρών με την πιο ακραία φυσική και υλική μορφή.

 

Βέβαια αυτό που λέμε «νέος κόσμος», ορίζεται με τα δεδομένα τα δυτικά και τα δεδομένα των οικονομικά ανεπτυγμένων μη δυτικών κρατών. Μια χώρα όπως η Ρωσία είναι δυτική; Είναι μέσα στο διεθνές σύστημα ισχύος. Δεν συγκροτείται η Δύση χωρίς τη Ρωσία. Η Κίνα, που δεν αποδέχεται τη δυτική αντίληψη ούτε για τα ανθρώπινα δικαιώματα ούτε για τη δημοκρατία, αλλά αναπτύσσει την ιδεολογία της αξιοκρατίας, είναι δυτική; Είναι εξ αντανακλάσεως. Είναι μέσα στη σφαίρα που συγκροτεί τη Δύση, αλλιώς δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή η ίδια.

Αυτός λοιπόν ο νέος κόσμος, που θα μπορούσαμε συμβατικά να πούμε ότι είναι ο νέος κόσμος της 4ης και αμέσως μετά της 5ης Βιομηχανικής Επανάστασης, της τεχνητής νοημοσύνης, της μηχανικής μάθησης, της επαυξημένης πραγματικότητας, των big data, του 5 G, του διανοητικού κεφαλαίου, των άυλων αγαθών, της αλλαγής των εργασιακών σχέσεων και της σχέσης κεφαλαίου και εργασίας, είναι κατά τη γνώμη μου πρωτίστως ο κόσμος της βιοτεχνολογίας. Ο νέος κόσμος είναι η εποχή της γενετικής παρέμβασης. Από την εξατομικευμένη ιατρική ή την ιατρική ακριβείας, έως την κλωνοποίηση. Πάντως σε κάθε περίπτωση, είναι ένας κόσμος που θέτει νέα προβλήματα βιοηθικής και τεχνοηθικής. Και ταυτόχρονα έχει να αντιμετωπίσει την απειλή της κλιματικής αλλαγής. Δηλαδή νέες απειλές καταστροφών και νέες μορφές συγκρούσεων για την επιβίωση, δηλαδή για ενέργεια, για νερό, για συνθήκες υγιεινής και για διαφύλαξη του πολιτισμού.

Τώρα, μέσα σε αυτά, τι να σου κάνει το εθνικό κράτος; Τι να σου κάνουν οι περιφερειακές ολοκληρώσεις όπως η ΕΕ; Καταρρέει η παραδοσιακή, η νεωτερική αντίληψη περί κυριαρχίας. Έχουν προ πολλού εμφανιστεί ιδιωτικές οντότητες, που θέτουν κανόνες στους οποίους δεν μπορούν να αντιταχθούν τα κράτη πλην των πολύ μεγάλων και ισχυρών ή των μεγάλων και αυταρχικών και αυτό με αμφίβολα αποτελέσματα. Τι να σου κάνει η κρατική κυριαρχία όταν πρέπει να αντιμετωπίσεις το διαδίκτυο, τη Google, το Facebook; Το κράτος, ούτως ή άλλως, συμπεριλαμβανομένης και της ΕΕ, ιδιωτικοποιείται, διεθνοποιείται, αποπολιτικοποιείται. Το δημόσιο διεθνές δίκαιο χάνει την ισχύ του μπροστά σε ιδιωτικούς κανόνες, όχι του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου, αλλά στην πραγματικότητα του δημοσίου διεθνούς δικαίου, όπως είναι για παράδειγμα οι κανόνες για τις χρηματοοικονομικές συναλλαγές, που είναι όλοι σχεδόν κανόνες ιδιωτικής θέσπισης: Παράγωγα, ISDA, ορισμός και διαπίστωση του default κ.ο.κ. Και βέβαια όλα αυτά, υπάρχουν ταυτόχρονα με τα αρχαϊκά στοιχεία: νέες γενοκτονίες, νέοι εθνοτικοί και φυλετικοί πόλεμοι- Σουδάν, Υεμένη, Νιγηρία- νέα προσφυγικά και μεταναστευτικά κύματα, νέα μεγάλα προβλήματα σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αρχής γενομένης από τον σεβασμό του δικαιώματος στη ζωή.

Μήπως υπάρχουν λοιπόν, ταυτοχρόνως, στην υφήλιο ένας «νέος κόσμος» καντιανός- ειρηνικός, ανεπτυγμένος, ασφαλής- και ένας άλλος «νέος κόσμος» χομπσιανός, συγκρουσιακός; Μια υφήλιος που εμφανίζει δύο διαφορετικούς βαθμούς τήξης; Ένας, ας πούμε, φλοιός στο ένα ημισφαίριο ο οποίος έχει σταθεροποιηθεί, κι ένας άλλος φλοιός της γης στο άλλο ημισφαίριο, στο οποίο έχουμε καταβυθίσεις, ηφαίστεια, σεισμούς, καταποντισμούς; Κι εκεί που νομίζουμε ότι είναι όλα δεδομένα, ήρεμα, υπάρχουν πολύ μεγάλες ανατροπές;

 

Κατ´ αρχάς αμφισβητείται η φιλελεύθερη δημοκρατία. Δηλαδή ο συνδυασμός δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ο συνδυασμός δημοκρατίας και κράτους δικαίου. Στην Ευρώπη γίνεται συζήτηση για την illiberal democracy, για την authoritarian democracy, για τη majoritarian democracy, στις σχέσεις ΕΕ- ΗΠΑ- Κίνας γίνεται - όπως αναφέραμε - συζήτηση για τη meritocracy. Κρίση του κράτους δικαίου έχουμε πλέον στο εσωτερικό της ΕΕ. Όχι μόνο στην Ουγγαρία και στην Πολωνία, αλλά στη Σλοβακία, στη Ρουμανία, στη Μάλτα, εμφανίζονται θεμελιώδεις αμφισβητήσεις του κράτους δικαίου.

 

Άρα τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος στον νέο κόσμο; Να είσαι σε εγρήγορση και, πρώτον, να μπορείς να διαφυλάξεις την ανθρώπινη φύση σου από τις απειλές της τεχνολογίας και της βιοτεχνολογίας, αξιοποιώντας στο έπακρο τις ιατρικές και θεραπευτικές δυνατότητες που προσφέρει η επιστήμη, εάν έχεις χρήματα και πληροφορίες- δεν αρκεί να έχεις οικονομικές δυνατότητες, πρέπει να έχεις οικονομική άνεση και πληροφόρηση.

Δεύτερον, να διαφυλάξεις τις αξίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας και του κράτους δικαίου, χωρίς η εξαγωγή των αντιλήψεων να είναι ωμή. Η ανθρωπιστική επέμβαση, η επέμβαση στο όνομα της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου πρέπει να γίνεται με διορατικότητα, αλλιώς δημιουργούνται ανεξέλεγκτες καταστάσεις, όπως έχουμε δει ότι έγινε με την αραβική άνοιξη, και με ό,τι έχει αφήσει πίσω της, από πλευράς ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αντικαθιστώντας βάρβαρα συστήματα καταπίεσης και προσβολής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων με αλλά που μπορεί να είναι εξίσου βάρβαρα.

Τρίτον, πρέπει να συμβάλεις αποτελεσματικά στην οργάνωση μιας διεθνούς νομιμότητας, με δυνατότητες εφαρμοσιμότητας, τουλάχιστον εκεί που υπάρχουν ακραίες παραβάσεις, οι οποίες πολύ συχνά αφήνουν ασυγκίνητους τους πάντες. Όλους τους κήρυκες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Τέταρτον, να συμβάλεις, ει δυνατόν, στην πηγή, δηλαδή στον περιορισμό των ανισοτήτων και στην καταπολέμηση της φτώχειας και του αποκλεισμού. Αυτό δηλαδή που προσπάθησε να κάνει και ο ΟΗΕ με τους περιβόητους στόχους της δεκαετίας, τους 17 στόχους, οι οποίοι βέβαια λένε τα αυτονόητα και τα προφανή, αλλά ως γνωστόν τίποτα δεν είναι πιο επαναστατικό από το αυτονόητο.

Και πέμπτον, να συμβάλεις στην κατεπείγουσα ανάγκη αντιμετώπισης των προκλήσεων της κλιματικής αλλαγής.

Δηλαδή με λίγα λόγια, είναι εξαιρετικά δύσκολο, όχι να είσαι άνθρωπος στο «νέο κόσμο», αλλά απλώς να είσαι άνθρωπος. -

 

* Ομιλία στην εκδήλωση «Να είσαι Άνθρωπος στον Νέο Κόσμο που έρχεται» που πραγματοποίησαν οι εκδόσεις Ι. ΣΙΔΕΡΗΣ, η Έδρα UNESCO για τη Δημοκρατία τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και την Ειρήνη, στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, η Ελληνική Εταιρεία Πολιτικής Επιστήμης και ο Σύλλογος ΟΙ ΦΙΛΟΙ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΔΕΛΦΩΝ, με αφορμή την Παγκόσμια ημέρα Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, στις 10.12.2019, στην Αίθουσα του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός.  

 

Tags: Ομιλίες σε Συνέδρια | Ημερίδες | Εκδηλώσεις, 2019