6 Νοεμβρίου 2025
Συνέντευξη Ευάγγελου Βενιζέλου στον Δημήτρη Μανιάτη και στον Ελένη Στεργίου για το συνέδριο του Οικονομικού Ταχυδρόμου, ΟΤ FORUM «H Επιχείρηση του Μέλλοντος»
Γ. Μανιάτης: Στη συνέχεια έχουμε Οικονομικό Φόρουμ, Οικονομικός Ταχυδρόμος, Μικρό Χρηματιστήριο, περιβάλλον οικονομικό-πολιτικό θα λέγαμε και από το πεδίο της επιχειρηματικότητας, των επιχειρήσεων, ενός περιβάλλοντος που ακούμε ήδη με πολύ ενδιαφέρον στελέχη επιχειρήσεων, ακούσαμε λίγο πριν τον CEO της Alter Ego Media τον κ. Βρέντζο. Πάμε λίγο στο πεδίο της μεταπολιτικής όπως αρέσκεται να το λέει και να το περιγράφει, γνώμη μου προσωπική είναι ότι ο καλεσμένος σε αυτό το πεδίο μιλάει όχι απλά καλύτερα, αλλά και πιο επί της ουσίας, παρόλα αυτά μας βοηθάει πάρα πολύ το ότι έχει περάσει από πολλά χαρτοφυλάκια, έχει χειριστεί πάρα πολλά πράγματα για τη χώρα, ο Ευάγγελος Βενιζέλος χωρίς λοιπές συστάσεις. Σας ευχαριστούμε, Πρόεδρε.
Ευ. Βενιζέλος: Εγώ ευχαριστώ για την πρόσκληση.
Ελ. Στεργίου: Καλώς ήρθατε, ευχαριστούμε πολύ.
Γ. Μανιάτης: Αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, Υπουργός, και ομότιμος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου, έχει ένα ενδιαφέρον αυτό και επειδή λέμε για τις επιχειρήσεις, υπάρχει μία πρώτη συζήτηση που γίνεται, Πρόεδρε, για το εάν αυτές οι υπερ-ρυθμίσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης τελικά στέκονται εμπόδιο στην επιχειρηματικότητα, για παράδειγμα δηλαδή οι προϋποθέσεις της πράσινης μετάβασης και άλλων πραγμάτων ή πρέπει οι επιχειρήσεις να βρουν ένα πιο ανοιχτό πεδίο, να μην έχουν τόσα προσκόμματα, να μην έχουν τόσες αγκυλώσεις από τη μεριά της Ευρώπης και να εξελίξουν τις δράσεις τους. Τι λέτε;
Ευ. Βενιζέλος: Η αλήθεια είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένας ρυθμιστικός παράδεισος, αλλά δεν έχει καμία ανταγωνιστικότητα, πιστοποιημένη ανταγωνιστικότητα στις νέες τεχνολογίες. Άρα υπάρχει μία εγγενής αντίφαση, έχουμε κανονισμούς, έχουμε οδηγίες, έχουμε ρυθμίσεις, έχουμε μέριμνα για το περιβάλλον, για την πράσινη μετάβαση, αλλά δεν υπάρχει καμία ευρωπαϊκή επιχείρηση, ας πούμε μεγάλου μεγέθους, που να είναι διεθνώς ανταγωνιστική στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης, εκεί κυριαρχούν οι Ηνωμένες Πολιτείες, κυριαρχεί η Κίνα. Από την άποψη αυτή μπορεί να επιβάλλει ένα βάρος, ένα dumbing εις βάρος του εαυτού της η Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι αλήθεια αυτό, ότι σε παγκόσμιο επίπεδο ξεκινούν οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις με μειονεκτήματα λόγω της υπερ-ρύθμισης, ενδεχομένως και εξ άλλων λόγων, όπως είναι για τη Νότια Ευρώπη το υψηλό ενεργειακό κόστος, εάν μιλάμε για μεταποίηση και για πολλούς τομείς των υπηρεσιών.
Αλλά τώρα αυτά για την Ελλάδα έχουν, θα μου επιτρέψετε να πω, πολύ περιορισμένη σημασία, γιατί εμείς είμαστε μία χώρα με πολύ μεγάλο αριθμό επιχειρήσεων, η συντριπτική πλειονότητα των οποίων είναι ατομικές επιχειρήσεις, είναι δηλαδή επιχειρήσεις που καλά-καλά δεν έχουν εταιρική μορφή, δεν έχουν εργαζόμενους και το χειρότερο από όλα είναι ότι η μεγάλη πλειοψηφία των επιχειρήσεων δεν έχει πραγματική πρόσβαση στο τραπεζικό σύστημα, άρα έχει προβλήματα χρηματοδότησης ας το πούμε έτσι, και ως εκ τούτου, από ένα σημείο και μετά, και επιβίωσης μακροπρόθεσμα και επέκτασης, γιατί με αυτό το μοντέλο, με το οποίο έχουμε πορευτεί πολλές δεκαετίες, δεν ξέρω εάν μπορούμε να πορευτούμε και στο μέλλον.
Ελ. Στεργίου: Εδώ μπαίνει και το ζήτημα, τελικά το πρόβλημα είναι πολιτικό, είναι οικονομικό, δηλαδή φταίει το μέγεθος της οικονομίας μας ή είναι η βούληση η πολιτική που δεν μας αφήνει να αναπτυχθούμε;
Ευ. Βενιζέλος: Αυτό το φαινόμενο των πολλών μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων και πολύ μικρών επιχειρήσεων είναι ένα πολύ παλιό φαινόμενο το οποίο αφορά ιστορικά τον τρόπο με τον οποίο συγκροτήθηκε η ελληνική οικονομία και για να μην πηγαίνω πολύ μακριά, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και λόγω του εμφυλίου πολέμου σε πολύ μεγάλο βαθμό και λόγω της αδυναμίας των ανθρώπων να σταδιοδρομήσουν ως μισθωτοί στον δημόσιο τομέα, τον τότε μικρότερο, και στον ιδιωτικό τομέα ακόμη, υπήρξε αυτή η ανάγκη καταφυγής στην πολύ μικρή επιχειρηματικότητα.
Από εκεί και πέρα, βεβαίως τώρα εάν μιλάμε για επιχειρήσεις σε νέα πεδία τα οποία κινούνται με πολύ μεγάλη ταχύτητα και δεν μπορούμε να συλλάβουμε την ταχύτητα αυτή, μία πολύ μικρή επιχείρηση, μία ατομική επιχείρηση, δεν έχει τόσο ανάγκη από κεφάλαιο οικονομικό και από πρόσβαση στο τραπεζικό σύστημα, όσο έχει ανάγκη από μία πάρα πολύ καλή ιδέα, το διανοητικό κεφάλαιο είναι πάρα πολύ σημαντικό, αλλά πόσες επιχειρήσεις αυτού του μεγέθους μπορεί να έχουν καινοτόμες ιδέες τις οποίες να τις πουλήσουν στη συνέχεια πανάκριβα;
Άρα λοιπόν αυτό το φαινόμενο, των spin off ας πούμε, η σύνδεση των επιχειρήσεων με την έρευνα, με τα πανεπιστήμια, είναι μία άλλη συζήτηση πάρα πολύ σημαντική και αφορά μία πολύ ειδική κατηγορία επιχειρήσεων που μπορεί να είναι μικρές, μπορεί να είναι ευέλικτες, μπορεί να μην έχουν πολύ μεγάλη ανάγκη κεφαλαίου, επειδή το διανοητικό τους κεφάλαιο είναι πάρα πολύ σημαντικό από μόνο του, αλλά αυτό είναι μία εξαίρεση. Εάν μιλάμε για αυτό που ξέρουμε συμβατικά ως πολύ μικρή επιχείρηση, βεβαίως αυτή ακολουθεί τη μοίρα της σε πολύ μεγάλο βαθμό.
Γ. Μανιάτης: Έγινε μια ημερίδα στο ΙΟΒΕ, Πρόεδρε, το λέγαμε και νωρίτερα, άκουσα τον κ. Μυλωνά της Εθνικής που έλεγε για την ανάγκη της συγκέντρωσης. Αυτό θα έχει κάποια επίδραση στην κοινωνική δυναμική, είναι ένα ξεπερασμένο μοντέλο;
Ευ. Βενιζέλος: Εννοείτε συγχώνευσης.
Γ. Μανιάτης: Ακριβώς, των πολλών μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
Ευ. Βενιζέλος: Αυτό έχει επιχειρηθεί εδώ και πάρα πολλά χρόνια, θα έλεγα ότι αυτή είναι μία συζήτηση που κυριαρχούσε τη δεκαετία του 1980, η ανάγκη για συγχωνεύσεις επιχειρήσεων έχει διακηρυχθεί πάρα πολλές φορές, τα αποτελέσματα είναι πάρα πολύ πενιχρά για να είμαστε ρεαλιστές, εγώ έχω διατελέσει και Υπουργός Ανάπτυξης σε μία πολύ κρίσιμη περίοδο, την περίοδο πριν την ένταξη στην ΟΝΕ, με στόχο την ένταξη στην ΟΝΕ και τότε ο Υπουργός Ανάπτυξης είχε τα πάντα, είχε την ενέργεια, τη βιομηχανία, το εμπόριο, τον καταναλωτή, τον τουρισμό, την έρευνα, άρα είχε οριζόντια όλο το χαρτοφυλάκιο και πάλι τα αποτελέσματά μας ήταν πενιχρά. Δηλαδή, να καταλάβετε, εάν πάρουμε ένα κριτήριο που είναι η δημιουργία θέσεων απασχόλησης, όλο το Β’ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης, δηλαδή πριν αυτό μετονομαστεί σε ΕΣΠΑ στην πραγματικότητα, θα απέδιδε περίπου 2.500 θέσεις εργασίας, κάτι πολύ λίγο, πάρα πολύ λίγο. Εάν θέλουμε να κάνουμε μία συνδυαστική συζήτηση και να δούμε επιχειρήσεις, επιχειρηματικότητα, αγορά εργασίας, θέσεις απασχόλησης και ανταγωνιστικότητα και παραγωγικότητα της οικονομίας συνολικά, χωρίς να μπαίνω σε άλλα θέματα, γιατί εάν έχεις μία επιχείρηση η οποία έχει ένα γραφείο ή ένα μικρό κατάστημα, εντάξει δεν έχεις πρόβλημα, εάν όμως έχεις μία επιχείρηση και θέλεις να κτίσεις, στον χώρο των κατασκευών, αυτή αντιμετωπίζει πάρα πολλά νομικά προβλήματα. Θέλει αδειοδοτήσεις, θέλει ρυθμίσεις του χώρου, πρέπει λοιπόν να δει ζητήματα περιβαλλοντικά, πολεοδομικά, οικοδομικά, να δεις τι πιθανές δίκες θα ανοιχτούν, άρα πρέπει να το τοποθετήσεις το ζήτημα μέσα σε ένα θεσμικό πλαίσιο, μέσα στην έννομη τάξη, η οποία είναι από την άποψη αυτή πολλές φορές εχθρική για αυτό που λέμε.
Γ. Μανιάτης: Η οποία δεν είναι μόνο μία από ό,τι έχετε πεί κατά καιρούς, αλλά αυτό είναι μία άλλη συζήτηση, υπάρχει το περιβάλλον των πολλαπλών εννόμων τάξεων.
Ευ. Βενιζέλος: Είμαστε σε τρεις έννομες τάξεις, στη χώρα μας και σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα, εθνική, ενωσιακή και διεθνή.
Γ. Μανιάτης: Το λέμε αυτό για να θυμίζουμε ότι είμαστε κράτος μέλος και όχι απλά κράτος, αλλά αυτό είναι μία πάλι πιο θεωρητική κουβέντα.
Ευ. Βενιζέλος: Κατά τη γνώμη μου σημαίνει ότι έχουμε εκχωρήσει τόσο πολύ μεγάλο μέρος της κυριαρχίας μας, που σε πάρα πολλούς τομείς είμαστε υποχρεωμένοι να ακολουθούμε μία γραμμή την οποία δεν την παράγουμε μόνοι μας, αλλά ίσως και αυτό να μας βοηθήσει. Δηλαδή τι μπορεί να κάνει μία χώρα μόνη της για να αντιμετωπίσει την κλιματική κρίση ή για να κινηθεί στο περιβάλλον της τεχνητής νοημοσύνης;
Γ. Μανιάτης: Απλά οι περισσότεροι έχοντας στο νου τους κράτος μέλος, έχουν στο νου τους μία παραχώρηση κομματιών, αυτό που λέγαμε παλαιότερα…
Ευ. Βενιζέλος: Προφανώς, αλλά και μόνο η συμμετοχή στον ΟΗΕ, σε περιορίζει, σε κάνει κράτος μέλος της διεθνούς κοινότητας.
Γ. Μανιάτης: Είδες, Ελένη, μπορούμε να μιλάμε για πάρα πολλά πράγματα με τον Πρόεδρο.
Ελ. Στεργίου: Για πάρα πολλά πράγματα. Πραγματικά ακούω με πάρα πολύ προσοχή και μου προκύπτουν διάφορα ερωτήματα τώρα, αλλά θα εστιάσω λίγο στο κομμάτι του ιδιωτικού τομέα versus δημοσίου, τελικά ο ιδιωτικός τομέας είναι αυτός που μπορεί να φέρει την ανάπτυξη στην ελληνική οικονομία ή ο δημόσιος τομέας και το λέω και με αφορμή τα ΕΛΤΑ για παράδειγμα, βλέπουμε ότι είναι ένας οργανισμός ο οποίος τελικά δεν μπορεί να αποδώσει όπως φαίνεται, και είπε στους εργαζομένους του να κλείσει. Οπότε πώς μπορεί λοιπόν, είναι του ιδιωτικού τομέα το θέμα να το πάρει επάνω του;
Ευ. Βενιζέλος: Αυτή η διάκριση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα νομίζω είναι και αυτή αρκετά ξεπερασμένη. Καταρχάς σε ποια εποχή μιλάμε; Μιλάμε σε εποχή Τραμπ, τι έχει φέρει ο Τραμπ τους τελευταίους 11 μήνες που ασκεί την Προεδρεία; Έχει φέρει στο προσκήνιο μία υπερπολιτικοποίηση της οικονομίας και στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών και διεθνώς. Η πολιτική βούληση, η πίεση, οι εκβιασμοί, τα διλήμματα, ο βολονταρισμός του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών, επηρεάζει τα πάντα και έχει εργαλεία, σου λέει, εάν δεν συμφωνήσετε θα επιβάλλω δασμούς. Στο εσωτερικό είδατε τη συνάντηση που έκανε με τον κ. Μπουρλά, έναν δικό μας άνθρωπο από τη Θεσσαλονίκη, ο οποίος είναι επικεφαλής της Pfizer; Έγινε στην πραγματικότητα μία συμφωνία υπό πολιτική πίεση. Έπρεπε να μειώσουν οι φαρμακευτικές εταιρίες τις τιμές των φαρμάκων για τους Αμερικάνους καταναλωτές προκειμένου να μην επιβληθεί μία εξοντωτική φορολογία. Έχει μηχανισμούς οι οποίοι είναι κρατικιστικοί. Άρα ένας περίεργος κρατισμός έχει επανέλθει, πρέπει να σκεφτόμαστε με τους νέους όρους που δημιουργεί το διεθνές περιβάλλον και η μεγάλη χώρα του καπιταλισμού, η οποία έχει και την ηγεσία της Δύσης και δεν θέλει να την ασκήσει, παρά μόνο υπό όρους. Λέει, εάν θέλετε να είμαι ηγέτης σας πρέπει να αποδεχθείτε τους όρους μου για μία σειρά από πράγματα, άρα πρέπει να πληρώσετε το κόστος ασφάλειας, πρέπει να αγοράσετε LNG αμερικάνικο, πρέπει να βελτιώσετε το εμπορικό ισοζύγιο μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ηνωμένων Πολιτειών, το οποίο έχει και μία λογική, γιατί σου λέει, εάν εμείς ως Ηνωμένες Πολιτείες αναλαμβάνουμε πολύ μεγάλο κόστος ασφάλειας, ακόμη και νομισματικής ασφάλειας, λόγω του ρόλου του δολαρίου, πρέπει να με πληρώνετε για αυτό. Άρα είμαστε σε ένα άλλο περιβάλλον το οποίο θα μας κάνει και εμάς στην Ευρωπαϊκή Ένωση να σκεφτούμε διαφορετικά, δηλαδή εμείς έχουμε για παράδειγμα τώρα την καλύτερη προστασία των προσωπικών δεδομένων, έτσι δεν είναι; Γενικός Κανονισμός Προσωπικών Δεδομένων σαν Ευρωπαϊκή Ένωση και έχουμε τώρα και μία AI act, μία πράξη, έναν κανονισμό δηλαδή, έναν ευρωπαϊκό νόμο για την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά η τεχνολογία της τεχνητής νοημοσύνης, οι εφαρμογές, η φούσκα εάν θέλετε του χρηματιστηρίου στην τεχνητή νοημοσύνη, γιατί πολλοί συζητούν για μία υπερκεφαλαιοποίηση ας το πούμε έτσι των εταιριών αυτών, είναι ένα αμερικανικό φαινόμενο, ή είναι το αντικείμενο του ανταγωνισμού μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας, αυτοί συζητούν για τις σπάνιες γαίες, για τα μικροτσίπς. Άρα εμείς παρακολουθούμε ως Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν είμαστε πρωταγωνιστές. Δεν λείπουμε μόνον από τη συζήτηση για τη Γάζα, δεν τρέχουμε με αγωνία πίσω από τη συζήτηση για την Ουκρανία, είμαστε στην πραγματικότητα και θεατές της συζήτησης για τις νέες τεχνολογίες και τη νέα οικονομία και το παγκόσμιο εμπόριο.
Γ. Μανιάτης: Έχετε δώσει έναν ορισμό για τη νέα συνθήκη τη γεωπολιτική, το είπατε και λίγο πριν, τον επαναλαμβάνω για τον κόσμο, γιατί νομίζω πως έχει ένα ενδιαφέρον παραπάνω από αυτό που έχει, συναλλακτικός βολονταρισμός.
Ευ. Βενιζέλος: Αυτό τι σημαίνει; Είναι κατανοητό, βολονταρισμός είναι η ωμή βούληση όπως εκφράζεται, χωρίς να προσδιορίζεται από παράγοντες τους οποίους πρέπει να αναλύσουμε σε βάθος, έχω μία βούληση, θα κάνω αυτό σε σχέση με ένα μεγάλο διεθνές θέμα, επειδή έχω την ισχύ, την απόλυτη ισχύ, την οποία την αντλώ εσωτερικά. Η θεωρία της ενιαίας εκτελεστικής εξουσίας στις Ηνωμένες Πολιτείες και αυτό το εκφράζω και διεθνώς, διαπραγματευόμενος με άλλον τρόπο, με άλλο πρωτόκολλο και για τα πολιτικά θέματα αλλά και για τα οικονομικά θέματα. Το ξεκίνησε μάλιστα από τα οικονομικά με τους δασμούς, βλέπετε με πόση μεγάλη ευκολία αλλάζουν οι δασμοί σε σχέση με την Κίνα που είναι ο μεγάλος αντίπαλος, είναι η αναδυόμενη υπερδύναμη, είναι ο νέος πόλος.Ποσες φορές έχει αλλάξει το δασμολόγιο για την Κίνα αυτούς τους μήνες; Ακόμη και κατά τη διάρκεια της τελευταίας συνάντησης των δύο ηγετών, του Τραμπ και του Σι, είχαμε διακύμανση του δασμολογίου για να υπάρξουν ανταλλάγματα. Αυτός είναι ο συναλλακτικός βολονταρισμός.
Γ. Μανιάτης: Αυτό καταργεί το Διεθνές Δίκαιο, το αναιρεί, το μετασχηματίζει;
Ευ. Βενιζέλος: Το Διεθνές Δίκαιο είναι, όπως συνηθίζω να λέω, το εργαστήριο της φιλοσοφίας του Δικαίου, δηλαδή καταλαβαίνουμε στο Διεθνές Δίκαιο που αφορά τις κρατικές οντότητες κυρίως, τους διεθνείς οργανισμούς, στους μεγάλους συσχετισμούς, το Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο, αντιλαμβανόμαστε ότι το Δίκαιο αποτυπώνει έναν συσχετισμό δυνάμεων. Εάν δεν έχεις τον συσχετισμό δυνάμεων, η διακήρυξη ενός κανόνα έχει πολύ μικρή σημασία, δηλαδή εάν δεν έχεις τη στρατιωτική δύναμη και την πολιτική βούληση, ή θεσμικά, εάν δεν έχεις τα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας μαζί σου, παραλύει ο μηχανισμός των Ηνωμένων Εθνών, στην πραγματικότητα παραλύει το Διεθνές Δίκαιο. Βγάζει αποφάσεις το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, έχει βγάλει αποφάσεις για πολύ σημαντικά θέματα, η τελευταία του γνωμοδότηση, μετά από αίτημα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, αφορά την κλιματική κρίση. Λοιπόν, θα δούμε τώρα τι πραγματική επιρροή έχουν αυτού του είδους οι αποφάσεις, οι γνωμοδοτήσεις οι οποίες είναι εξίσου σημαντικές, του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης για τα πολύ μεγάλα θέματα.
Γ. Μανιάτης: Επειδή τελειώνουμε και δεν τελειώνουμε στην πραγματικότητα ποτέ με τον Πρόεδρο, κάτι ακόμα πολιτικό βαθιά, έχετε μιλήσει για κρίση κυβερνησιμότητας, ότι η χώρα τέλος πάντων δεν είναι ακριβώς διακυβερνήσιμη; Θέλουμε να το ξεκαθαρίσουμε αυτό;
Ευ. Βενιζέλος: Είναι μη διακυβερνήσιμη είπα η χώρα, όχι ότι δεν έχει κυβέρνηση.
Γ. Μανιάτης: Για να το ξεκαθαρίσουμε.
Ευ. Βενιζέλος: Η χώρα έχει κυβέρνηση η οποία διαθέτει κοινοβουλευτική πλειοψηφία και έχει τις δημοσκοπικές επιδόσεις που ξέρουμε. Επίσης υπάρχει αντιπολίτευση με τις επιδόσεις που ξέρουμε και βαδίζουμε σε μία προοπτική εκλογών όπως κάθε δημοκρατία που κάνει περιοδικές εκλογές, χωρίς να είναι φανερό ποια κυβέρνηση μπορεί να σχηματισθεί. Εγώ σας λέω λοιπόν ότι θα σχηματισθεί μία κυβέρνηση, οι περισσότερες χώρες της Ευρώπης, η πλειοψηφία, πορεύονται –και με καλά αποτελέσματα– με συμμαχικές κυβερνήσεις και εμείς με συμμαχικές κυβερνήσεις περάσαμε την πιο σκληρή περίοδο της κρίσης, εγώ ήμουν Αντιπρόεδρος και Υπουργός Οικονομικών σε τρεις τυπικά κυβερνήσεις.
Λοιπόν, αντιλαμβάνεσθε ότι χρειάζεται κάτι παραπάνω, χρειάζεται συναίνεση, χρειάζεται άλλου τύπου δημόσιο διάλογος, χρειάζεται να εξηγείς στους πολίτες τι θέλεις να κάνεις στην εξωτερική πολιτική, στους θεσμούς, στην οικονομία, για την ανταγωνιστικότητα, τι θέλεις να κάνεις με την άρση των ανισοτήτων, διότι κανείς δεν πείθεται ότι κάτι θέλεις να κάνεις εάν δεν του λες και πώς θα αντιμετωπίσεις τις πολύ μεγάλες ανισότητες και ασυμμετρίες. Αυτό λοιπόν δεν υπάρχει, δεν μπορούμε να πάρουμε μεγάλες πρωτοβουλίες, γιατί η δημοκρατία κινείται πάντα συγκυριακά, από τη φύση της, δημοκρατία σημαίνει περιοδικές εκλογές, ανά τέσσερα χρόνια, ανά δύο χρόνια όπως γίνεται στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκλογές, εκλογικός κύκλος, άρα θέλεις να κερδίσεις τις εκλογές, όμως δεν κρίνεσαι στη διετία, στην τετραετία, στην οκταετία, κρίνεσαι ιστορικά. Λοιπόν, δεν έχεις το μυαλό σου στην ιστορία όμως, το μυαλό σου το έχεις στην περίσταση, στη συγκυρία. Αυτό δημιουργεί μία αντίφαση, μία παγίδα στην πραγματικότητα, που σε ακινητοποιεί, και αυτή η παγίδα στην Ελλάδα είναι πάρα πολύ μεγάλη, πάρα πολύ βαθιά. Λοιπόν, υπάρχει αυτή η παγίδα της αντίφασης μεταξύ συγκυρίας και ιστορίας και είμαστε εγκλωβισμένοι σε αυτή.
Γ. Μανιάτης: Σας ευχαριστούμε πάρα πολύ, Πρόεδρε.
Ευ. Βενιζέλος: Εγώ ευχαριστώ.
