Μάιος 2023
Πρόλογος Ευάγγελου Βενιζέλου στο βιβλίο του Ηρακλή Καραμπάτου, Καντιανή Δεοντοκρατία και Θανατική Ποινή
Νομική Βιβλιοθήκη, 2023 [PDF]
Η «ευρωπαϊκή συνταγματική κληρονομιά» έχει ανυψωθεί τις τελευταίες δεκαετίες σε ένα πλαίσιο αναφοράς με βάση το οποίο ελέγχεται η εναρμόνιση των εθνικών συνταγμάτων και συνακόλουθα των εθνικών έννομων τάξεων με ένα εκτεταμένο πλέγμα αξιών, αρχών, κανόνων, standards, δικαιωμάτων, θεσμών, εγγυήσεων και διαδικασιών που συγκροτούν τον ευρωπαϊκό συνταγματισμό. Η Επιτροπή Βενετίας (Επιτροπή Δημοκρατίας δια του Δικαίου) του Συμβουλίου της Ευρώπης ασκεί πολύ συχνά έναν παρόμοιο «ήπιο», τεχνοκρατικό / επιστημονικό, έλεγχο αναγόμενη στην ευρωπαϊκή συνταγματική κληρονομιά.
Προτιμώ τον όρο «ευρωπαϊκό συνταγματικό κεκτημένο» γιατί αυτός αναδεικνύει την κανονιστική διάσταση της ευρωπαϊκής συνταγματικής κληρονομιάς, άρα αποδέχεται την κληρονομιά αυτή με το ευεργέτημα της απογραφής, απορρίπτοντας αρνητικές όψεις της ή αντιλήψεις που μπορεί κάποια εποχή να είχαν τη θέση τους σε μια μεγάλη δικαιοπολιτική συζήτηση, στη συνέχεια όμως απορρίφθηκαν από τα εθνικά συντάγματα και κυρίως από το διεθνές δίκαιο προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ένα τέτοιο θεμελιώδες ζήτημα είναι οι αντιλήψεις για τη θανατική ποινή. Στον μεγάλο φιλοσοφικό, θεολογικό, αξιακό, κοινωνικό, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό και θεσμικό «ποταμό» που σχηματίζει σταδιακά στις όχθες του το οικοδόμημα της νεωτερικότητας με κορυφαίο στοιχείο της το Σύνταγμα, το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα, έχουν ενταχθεί και συμβολές που θεωρούσαν θεμιτή ή και αναγκαία τη θανατική ποινή. Όμως τις δυο τελευταίες δεκαετίες του 20ου και τις δυο πρώτες του 21ου αιώνα, το ζήτημα της θανατικής ποινής στην Ευρώπη ως ήπειρο νομικού και πολιτικού πολιτισμού, έχει οριστικά αντιμετωπιστεί με την απόλυτη απαγόρευσή της.
Προφανώς η συζήτηση είναι ακόμη ανοικτή σε άλλες έννομες τάξεις, ακόμη και δυτικές, με κορυφαίο παράδειγμα τις πολλές πολιτείες των ΗΠΑ στις οποίες εξακολουθεί να προβλέπεται νομοθετικά, να επιβάλλεται δικαστικά και να εκτελείται ως ακραία εκδήλωση νόμιμης κρατικής βίας η θανατική ποινή.
Δεν θα τολμούσα να προλογίσω μια μελέτη φιλοσοφίας ή ακόμη και μια ειδικότερη συμβολή φιλοσοφίας του δικαίου ή έστω μια μελέτη ποινικής θεωρίας με αντικείμενο τη θανατική ποινή, αν το ζήτημα δεν ήταν τόσο σαφές στο πεδίο του Συνταγματικού Δικαίου και του διεθνούς δικαίου προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το ελληνικό Σύνταγμα στο εδάφιο β΄ της παραγράφου 3 του άρθρου 7 εξακολουθεί να προβλέπει ότι «Θανατική ποινή δεν επιβάλλεται, εκτός από τις περιπτώσεις που προβλέπονται στο νόμο για κακουργήματα τα οποία τελούνται σε καιρό πολέμου και σχετίζονται με αυτόν.». Στο επίπεδο της κοινής νομοθεσίας η θανατική ποινή έχει καταργηθεί ρητά ήδη από το 1993 ( άρθρο 33 παρ.1 ν. 2172/1993 ). Στο επίπεδο όμως του Συμβουλίου της Ευρώπης, άρα στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των πρόσθετων πρωτοκόλλων της καθώς και της συναφούς νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ( ακόμη και πριν το πρωτόκολλο 13 Al-Saadoon and Mufdhi v. the United Kingdom judgment of 2 March 2010, § 120), δεν έχει αφεθεί κανένα περιθώριο συζήτησης περί θανατικής ποινής υπό οποιεσδήποτε συνθήκες. Η απαγόρευση είναι απόλυτη.
Ήδη το 1983 υιοθετήθηκε στο επίπεδο του Συμβουλίου της Ευρώπης το πρωτόκολλο υπ´αριθμόν 6 της ΕΣΔΑ που προβλέπει την άνευ προϋποθέσεων κατάργηση της θανατικής ποινής σε περίοδο ειρήνης. Το πρωτόκολλο έχει κυρωθεί και από τα 46 σημερινά κράτη μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης. Είκοσι σχεδόν χρόνια αργότερα, το 2002 υιοθετήθηκε το πρωτόκολλο υπ´αριθμόν 13 που προβλέπει την κατάργηση της θανατικής ποινής υπό όλες τις περιστάσεις δηλαδή ακόμη και σε συνθήκες πολέμου ή σοβαρής απειλής πολέμου. Από το πρωτόκολλο αυτό δεν είναι μάλιστα δυνατή η απόκλιση σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης κατά το άρθρο 15 ΕΣΔΑ. Το πρωτόκολλο 13 τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιουλίου 2003 και έχει κυρωθεί από 44 κράτη μέλη ( υπολείπονται μόνο η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν ).
Συνεπώς στην Ευρώπη και μάλιστα στην ευρύτερη του Συμβουλίου της Ευρώπης και όχι μόνο στη στενότερη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η θανατική ποινή ανήκει στο παρελθόν. Ακόμη και η ποινή ισόβιας κάθειρξης θεωρείται πλέον ως αντίθετη στην ΕΣΔΑ αν δεν συνοδεύεται από νομοθετική πρόβλεψη για χρονικό όριο έκτισης της ( Vinter and Others v. the United Kingdom, judgment (Grand Chamber) of 9 July 2013, §§ 119-122).
Η καντιανή προσέγγιση περί ανταπόδοσης και περί θανατικής ποινής εντάσσεται στην ευρωπαϊκή φιλοσοφική κληρονομιά αλλά δεν εντάσσεται στο ευρωπαϊκό συνταγματικό κεκτημένο, στο σημερινό επίπεδο προστασίας του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το ίδιο ισχύει για κάθε προβληματισμό που τελικά απορρίφθηκε από τον νομοθέτη, εθνικό ή διεθνή, ο οποίος αποφάσισε την απόλυτη κατάργηση της θανατικής ποινής.
Από την άλλη πλευρά, η μείζων συμβολή του Καντ στην επεξεργασία του οράματος της αιώνιας ειρήνης, έχει επηρεάσει βαθύτατα την ευρωπαϊκή αντίληψη αλλά και την ευρωπαϊκή πολιτική στο κρίσιμο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής και της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας. Ο σημερινός όμως κόσμος και διεθνοπολιτικά αλλά και στο εσωτερικό των κοινωνιών έχει δυστυχώς πολύ πιο έντονα χομπσιανά παρά καντιανά χαρακτηριστικά. Η έννοια άλλωστε και ιδίως το κεκτημένο της ευρωπαϊκής και γενικότερα της δυτικής δημοκρατίας και κυρίως οι εγγυήσεις του κράτους δικαίου είναι μια δύσκολη, εύθραυστη, απαιτητική και διαρκής πολιτιστική επεξεργασία που ανακόπτει φυσικές ροπές, συγκρούσεις, βίαιες εκδηλώσεις οι οποίες επαναφέρουν κατά καιρούς τη συζήτηση περί θανατικής ποινής παρότι η κατάργηση και η απαγόρευσή της στον ευρωπαϊκό χώρο είναι δεδομένη ως αποτέλεσμα ενός ευρύτατου διακρατικού consensus.
Ο Ηρακλής Καραμπάτος, συγγραφέας της πολύ ενδιαφέρουσας, πυκνής και εντυπωσιακά τεκμηριωμένης αυτής μελέτης, είναι, όπως προκύπτει από τις σπουδές και την επιστημονική του διαδρομή, ένας νέος επιστήμονας και στοχαστής που έχει αίσθηση του ιστορικού, πολιτιστικού, θεολογικού και φιλοσοφικού βάθους αλλά και των νομικών επιπτώσεων της συζήτησης για κρίσιμα και συγκρουσιακά θέματα, όπως η θανατική ποινή. Αποδεικνύεται συστηματικός μελετητής της καντιανής φιλοσοφίας υπό μεταβαλλόμενα συμφραζόμενα ,αφενός αυτά της καντιανής εποχής, αφετέρου δε τα σύγχρονα που επικοινωνούν με την καντιανή σκέψη αλλά βρίσκονται πολύ μακριά από την καντιανή εποχή. Ο συγγραφέας έχει το μεγάλο προσόν να γράφει με τον σχετικισμό, την επιφυλακτικότητα και τη διακριτικότητα που απαιτεί ο χειρισμός τέτοιων μεγεθών. Μας προσφέρει ένα σημαντικό δοκίμιο που αξίζει την προσοχή των αναγνωστών που αποζητούν τις αποχρώσεις και δεν γοητεύονται από τις απλουστεύσεις.
Μάιος 2023
Ευάγγελος Βενιζέλος
