Ευάγγελος Βενιζέλος, Εισαγωγή στα Θεμελιώδη Δικαιώματα, εκδ. Σάκκουλα, 2026
«Για τις ανάγκες του πρώτου τόμου του έργου « Το Ελληνικό Σύνταγμα. Κατ´άρθρο ερμηνεία (τόμος Ι. Άρθρα 1-25)» που κυκλοφόρησε το 2024 από τις Εκδόσεις Σάκκουλα, υπό την επιστημονική διεύθυνση μου, έγραψα ένα εκτενές εισαγωγικό σχόλιο που αφορούσε «οριζόντια» το μεγαλύτερο μέρος της ύλης του πρώτου τόμου, δηλαδή τα άρθρα 4-25, το Μέρος Δεύτερο του κειμένου του Συντάγματος 1975/1986/2001/2008/2019 που φέρει τον τίτλο «Ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα». Το εισαγωγικό αυτό σχόλιο κατέλαβε τελικά 236 πυκνοτυπωμένες, μεγάλου σχήματος σελίδες.
Πρόκειται συνεπώς για μια εισαγωγή στα θεμελιώδη δικαιώματα, ακριβέστερα για μια σύνοψη της γενικής θεωρίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων με τις αναγκαίες βιβλιογραφικές και νομολογιακές αναφορές.
Με τους αγαπητούς συναδέλφους Χαράλαμπο Ανθόπουλο και Λίνα Παπαδοπούλου με τους οποίους μοιράζομαι την επιμέλεια της κατ´άρθρο ερμηνείας και με τον πάντα πρόθυμο και δεκτικό Παναγιώτη Σάκκουλα και τους συνεργάτες του, την Αγγελική Μάλαγα και τον Γιάννη Παπαγρηγοράκη, θεωρήσαμε ότι το κείμενό μου αυτό πρέπει να κυκλοφορήσει και αυτοτελώς ώστε να βρίσκεται στη διάθεση αυτών που αναζητούν μια εισαγωγή στα θεμελιώδη δικαιώματα, το γενικό μέρος το οποίο προϋποθέτει και στο οποίο ανάγεται η μελέτη κάθε επιμέρους θεμελιώδους δικαιώματος. Στο βιβλίο εξηγώ την τελική προτίμησή μου για τον όρο θεμελιώδη δικαιώματα.
Τα θεμελιώδη δικαιώματα, για την ακρίβεια η θεωρητική τους επεξεργασία, αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του Συνταγματικού Δικαίου. Βέβαια πρόκειται για το πεδίο στο οποίο κατεξοχήν αναπτύσσεται το φαινόμενο του «πολυεπίπεδου συνταγματισμού» και, θα προσέθετα, του «επαυξημένου συντάγματος». Χωρίς το Διεθνές Δίκαιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τον πλούτο των σχετικών Διακηρύξεων, Συμφώνων και Συμβάσεων, χωρίς την προστασία των δικαιωμάτων από το σύστημα του ΟΗΕ, χωρίς την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και τη νομολογία του ΕΔΔΑ, χωρίς τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ και τη νομολογία του ΔΕΕ, η απλώς εθνική / συνταγματική θεμελίωση και προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων θα ήταν δραματικά ελλιπής και αναποτελεσματική.
Από την άλλη πλευρά, χωρίς τη δογματική (doctrinal) επεξεργασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο εργαστήριο της θεωρίας του Συνταγματικού Δικαίου δεν θα είχε διαμορφωθεί ο σύγχρονος συνταγματισμός και δεν θα είχε αποκτήσει τις σημερινές μεγάλες διαστάσεις του το φαινόμενο της «συνταγματοποίησης» του Διεθνούς Δικαίου και, για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, του Δικαίου της ΕΕ. Άλλωστε για την πληρότητα και την ποιότητα της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, το επίπεδο του εθνικού κράτους, του εθνικού Συντάγματος, της εθνικής νομοθεσίας και κυρίως της νομολογίας των εθνικών δικαστηρίων είναι πάντα ιδιαίτερα κρίσιμο. Ο διεθνής δικαστικός έλεγχος και ο διεθνικός νομικό - πολιτικός έλεγχος έπονται πρακτικά.
Η γενική θεωρία των θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι κρίσιμη και μάλιστα αυτοτελώς σε σχέση με τη μελέτη των επιμέρους δικαιωμάτων, αλλά και γιατί πολλά από τα θεμελιώδη δικαιώματα έχουν καταστεί πλέον αντικείμενο ειδικότερων επιστημονικών κλάδων που αναπτύσσονται ραγδαία. Η προστασία του περιβάλλοντος και τώρα πλέον η κλιματική κρίση, η προστασία των προσωπικών δεδομένων, η ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης και των νέων τεχνολογιών, οι βιοτεχνολογικές εξελίξεις και τα βιοηθικά και τεχνοηθικά ερωτήματα είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων επιστημονικών πεδίων. Κοινός παρονομαστής είναι όμως πάντα η γενική θεωρία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Απαντήσεις στα νέα, ειδικά και εν πολλοίς τεχνικά ερωτήματα που παράγονται καθημερινά μπορεί να δοθούν μόνο με την αναγωγή σε ένα θεωρητικό σύστημα που έχει αίσθηση των έννομων τάξεων εντός των οποίων κινείται και των κανόνων ερμηνείας των ρυθμίσεων που διέπουν τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Τώρα που η φιλελεύθερη δημοκρατία, η άρρηκτη σχέση δημοκρατίας και κράτους δικαίου, που είναι το μεγάλο θεσμικό επίτευγμα της νεωτερικότητας, δοκιμάζεται πανταχόθεν ακόμη και στο εσωτερικό της Δύσης ως αξιακής, θεσμικής και γεωπολιτικής οντότητας, τώρα που συνειδητοποιούμε ότι υπό καθεστώς φιλελεύθερης δημοκρατίας ζει λιγότερο από το ένα δέκατο του πληθυσμού της γης, η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων δεν έχει σημασία πρωτίστως ως πεδίο θεωρητικής και νομολογιακής επεξεργασίας αλλά ως τιμαλφές κεκτημένο του δυτικού και εν προκειμένω του ευρωπαϊκού πολιτικού και νομικού πολιτισμού. Στο κεκτημένο αυτό του εθνικού, ενωσιακού και διεθνούς συνταγματισμού περιλαμβάνονται οι θεωρητικές, κανονιστικές και νομολογιακές παραδοχές που μέσω της προστασίας της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων συγκροτούν ένα ολόκληρο αξιακό σύστημα ενσωματωμένο στο ισχύον δίκαιο και την συνταγματική ηθική που απορρέει από αυτό.
Οι πρώτες σημειώσεις από τις παραδόσεις μου στο μάθημα των Συνταγματικών Ελευθεριών, στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ, είχαν κυκλοφορήσει το 1986 (Ευ. Βενιζέλος, Ζητήματα Συνταγματικών Ελευθεριών. Σημειώσεις για τη διδασκαλία του μαθήματος «Συνταγματικές ελευθερίες» στο ΣT´ εξάμηνο του Nομικού Tμήματος του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Παρατηρητής, 1986). Με την κυκλοφορία του πρώτου τόμου της κατ´άρθρο ερμηνείας του Συντάγματος το 2024 και τώρα της παρούσας αυτοτελούς έκδοσης της εισαγωγής, ίσως να συμπληρώνω κατά κάποιο τρόπο εκείνες τις σημειώσεις ενσωματώνοντας στην παρούσα εισαγωγή, στο μέτρο του δυνατού, τις συναφείς επιστημονικές μελέτες μου των σαράντα περίπου ετών που μεσολάβησαν.
Ιανουάριος 2026
Ευάγγελος Βενιζέλος»
