23 Δεκεμβρίου 2020

Ευάγγελος Βενιζέλος

 

Δεύτερο κύμα της πανδημίας, των περιοριστικών μέτρων και του συνταγματικού προβληματισμού*

 

Η πανδημία είναι μια πολλαπλή και οξεία πρόκληση. Είναι μια πρόκληση υγειονομική, είναι μια πρόκληση επιστημονική, ιδίως για τις ιατροβιολογικές επιστήμες, είναι μια πρόκληση φυσικά κοινωνική, οικονομική γιατί έχουμε την παρεπόμενη οικονομική κρίση, είναι μια κρίση ανθρωπολογική γιατί δοκιμάζει την ίδια την υπόστασή μας και τη σχέση μας με τη φύση, και, βεβαίως, είναι μια κρίση πολιτειακή, μια κρίση πολιτική, μια κρίση των θεσμών των δημοκρατικών και των δικαιοκρατικών. Είναι μια κρίση του κράτους δικαίου και του κοινωνικού κράτους, αν θέλουμε να μιλήσουμε με ευρωπαϊκά δεδομένα. Δεν ισχύουν όμως μόνο τα ευρωπαϊκά ή τα δυτικά δεδομένα, διότι η πρόκληση αυτή είναι παγκόσμια, είναι μια πρόκληση ασύμμετρη από τον μικρό αυτό ιό, αλλά είναι και μια πρόκληση οριζόντια γιατί την αντιμετωπίζουν και δημοκρατικά πολιτικά συστήματα και αυταρχικά πολιτικά συστήματα. Συστήματα που κινούνται σε διαφορετικό επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης και σε διαφορετικό επίπεδο πολιτικού πολιτισμού. Πολλές φορές, βλέπουμε να υπάρχει ένας υφέρπων ανταγωνισμός ανάμεσα στη δημοκρατική διαχείριση της πρόκλησης της πανδημίας και την αυταρχική, πάντως μη δημοκρατική, με τα κριτήρια της φιλελεύθερης δημοκρατίας, αντιμετώπιση, όπως συμβαίνει με την Κίνα, με τη Ρωσία και με άλλες χώρες.

Η πρόκληση αυτή μας θέτει, υποτίθεται, προ διλημμάτων τα οποία, νομίζω, ότι  έχουν αποδειχθεί μέχρι τώρα, μάλλον ψευδή και ρητορικά. Δηλαδή το δίλημμα «υγεία ή οικονομία» είναι ένα δίλημμα που δεν ισχύει. Διότι, για να έχεις οικονομική ανάκαμψη και οικονομική κανονικότητα, πρέπει να έχεις υγιή πληθυσμό. Πρέπει να έχεις μια αγορά, με την έννοια του forum, που λειτουργεί, πριν λειτουργήσει η αγορά, με την έννοια του market. Το δίλημμα  «υγεία ή ελευθερία», είναι ένα δίλημμα το οποίο θα το δούμε κάπως ειδικότερα αλλά, πάντως και αυτό νομίζω ότι έχει, σε πολύ μεγάλο βαθμό, απαντηθεί.

Η κρίση αυτή, η πανδημία, έφερε στο προσκήνιο το κράτος ξανά και συμπληρωματικά διεθνείς οργανισμούς ή οντότητες όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά αποδεικνύεται ότι το κράτος είναι το ultimum refugium, το κράτος είναι αυτό που διαχειρίζεται την κρίση, δεν είναι μια κρίση που μπορεί να τη διαχειριστεί αυτορρυθμιστικά η κοινωνία ή να τη διαχειριστεί η αγορά. Τώρα, όταν μιλάμε για κράτος εννοούμε, εμείς τουλάχιστον, στο δικό μας, ας πούμε, πολιτισμικό ημισφαίριο, το φιλελεύθερο κράτος, τη φιλελεύθερη δημοκρατία, το συνταγματικό κράτος. Μπορεί το κράτος αυτό να αντιμετωπίσει μια τέτοιας έκτασης και διάρκειας κρίση διατηρώντας καταρχάς, πριν πάμε στα δικαιώματα, τον δημοκρατικό και αντιπροσωπευτικό του χαρακτήρα; Και για όσα συστήματα είναι Κοινοβουλευτικά και τον κοινοβουλευτικό του χαρακτήρα; Μπορούν να λειτουργούν οι θεσμοί; Μπορεί να λειτουργεί η δικαιοσύνη που είναι εγγυητική των δικαιωμάτων αλλά και της Δημοκρατίας;

Αυτό, στην πρώτη φάση, την άνοιξη, δεν ήταν τόσο αυτονόητο, γιατί φτάσαμε να αντιμετωπίσουμε ακόμη και προβλήματα διεξαγωγής εκλογών, αναβολής εκλογών, αναβολής συνταγματικών δημοψηφισμάτων, αλλά νομίζω, ότι πάρα πολύ γρήγορα, κατέστη σαφές, ότι το συνταγματικό κράτος μπορεί να λειτουργεί, να λειτουργεί η Βουλή, να λειτουργεί η δικαιοσύνη, να λειτουργούν οι θεσμοί ελέγχου, τα αντίβαρα ενώ βρισκόμαστε υπό συνθήκες πανδημίας ακόμη και υπό συνθήκες lockdown. Μπορούν επίσης να διεξάγονται μεγάλες εκλογικές διαδικασίες, ακόμη και σε χώρες που έχουν εγγενή προβλήματα στις εκλογικές διαδικασίες, όπως απεδείχθη ότι είναι η περίπτωση, για μια ακόμη φορά, των προεδρικών εκλογών στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ποιος ήταν, λοιπόν, ο νομικός εξοπλισμός, με βάση τον οποίο, ένα δυτικό συνταγματικό, φιλελεύθερο κράτος θα αντιμετωπίσει μια τέτοια πρόκληση; Χρειαζόμαστε κάτι που δεν είναι συντεταγμένο; Θα μου επιτρέψετε να θυμίσω εδώ ότι εγώ τουλάχιστον, διακρίνω το δίκαιο της ανάγκης σε «συντεταγμένου» και σε «συντακτικού»  χαρακτήρα. Συντακτικού χαρακτήρα έχουμε όταν υπάρχουν στιγμές που δεν προδιαγράφονται από το Σύνταγμα, από τη συνταγματική τάξη, την υπερβαίνουν ή την προδικάζουν. Δεν είμαστε εκεί, είμαστε πάντα στο συντεταγμένο δίκαιο της ανάγκης, για την ακρίβεια, αντιμετωπίζουμε μια κατάσταση ανάγκης η οποία προβλέπεται και ρυθμίζεται από το Σύνταγμα και γενικότερα, από την έννομη τάξη και την εσωτερική και τη διεθνή. Όταν λέω διεθνή εννοώ, πρωτίστως, την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που, σε ακραία συνθήκη, προβλέπει και τη δυνατότητα απόκλισης (derogation), κατά το άρθρο 15 .

Υπάρχουν πολλά συντάγματα που προβλέπουν ένα ενδιάμεσο καθεστώς εξαίρεσης, κατεπείγουσας κατάστασης και όχι μόνον το ακραίο καθεστώς της κατάστασης πολιορκίας που προβλέπει το δικό μας Σύνταγμα. Υπάρχουν θεσμοί  emergency, οι οποίοι ρυθμίζονται συνταγματικά ή νομοθετικά.

Εμείς δεν έχουμε άλλη ρύθμιση, πλην της ρύθμισης του άρθρου 44 παρ. 1 του Συντάγματος, για τη δυνατότητα να εκδίδονται Πράξεις Νομοθετικού Περιεχομένου σε έκτακτες περιπτώσεις εξαιρετικά επείγουσας και απρόβλεπτης ανάγκης. Είμαστε μια χώρα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στο Συμβούλιο της Ευρώπης, για να μείνω στην ήπειρό μας, που αντιμετώπισε θεσμικά την κρίση, με απόλυτο σεβασμό στο Σύνταγμα. Ουδείς σκέφτηκε ποτέ να φλερτάρει με την ιδέα της κατάστασης πολιορκίας. Μείναμε αυστηρά στο πλαίσιο του Συντάγματος και του άρθρου 44, δεν κάναμε καν χρήση της derogation του άρθρου 15 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Υπάρχουν κράτη μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης που έκαναν χρήση αυτής της δυνατότητας, κατά τη γνώμη μου, απολύτως περιττά. Υπάρχουν επίσης  κράτη στα οποία το εθνικό Σύνταγμα προβλέπει ενδιάμεσες καταστάσεις εξαίρεσης, πληθωριστικά μάλιστα, όπως συμβαίνει, χαρακτηριστικό παράδειγμα, στην Ουγγαρία.

Εμείς, λοιπόν, κινηθήκαμε πάρα πολύ ήπια με το άρθρο 44 παρ. 1 του Σ. Άλλωστε προβλέπονται και άλλες δυνατότητες στο Σύνταγμά μας, η επίταξη πραγμάτων για λόγους δημόσιας υγείας (άρθρο 18 παρ. 3 του Σ.), η επίταξη προσωπικών υπηρεσιών (άρθρο 22 παρ. 4 του Σ.) - μόλις τώρα  χρησιμοποιήθηκαν αυτά στην επίταξη ιδιωτικών κλινικών της Θεσσαλονίκης. Η βασική Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου της 20.3.2020  εκδόθηκε, κυρώθηκε εντός των συνταγματικών προθεσμιών, το ίδιο έγινε και με όλες τις συμπληρωματικές Πράξεις Νομοθετικού Περιεχομένου. Το  Συμβούλιο της  Επικρατείας είχε διαμορφώσει παλαιότερα, σε ανύποπτο χρόνο, μια νομολογία για τα όρια του δικαστικού ελέγχου των Πράξεων Νομοθετικού Περιεχομένου, των ουσιαστικών προϋποθέσεών έκδοσης  τους, των διαδικαστικών προϋποθέσεών έκδοσης τους και του περιεχομένου τους, πολύ γενναιόδωρη και ευρεία - δεν άλλαξε τίποτα στη νομολογία από την άποψη αυτή.

Στο πεδίο των θεμελιωδών δικαιωμάτων  βρεθήκαμε αντιμέτωποι  με το ερώτημα: αν η προστασία της υγείας και πιο συγκεκριμένα η προστασία της δημόσιας υγείας, - όταν δεν προβλέπεται ρητά στο ελληνικό Σύνταγμα ,όπως συμβαίνει με την ερμηνευτική δηλώσω υπό το άρθρο 5 -, μπορεί να θεωρηθεί ότι εντάσσεται σε άλλες έννοιες όπως  η έννοια της δημόσιας ασφάλειας ή η ευρύτερη έννοια του γενικού συμφέροντος που λειτουργεί ως κριτήριο για τον έλεγχο των περιορισμών των θεμελιωδών δικαιωμάτων, μέσω, πάντα, της αρχής της αναλογικότητας. Το  Διεθνές Σύμφωνο Ατομικών και Πολιτικών Δικαιωμάτων και κυρίως  η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, σε όλες σχεδόν τις ρήτρες τις περιοριστικές που συνοδεύουν τα επιμέρους δικαιώματα, ως προϋπόθεση ( περιορισμό του  περιορισμού), την ύπαρξη σχετικής πρόβλεψης  του εθνικού νόμου ( κατά μείζονα λόγο του εθνικού Συντάγματος ), η οποία να συνάδει με μια δημοκρατική κοινωνία και να σέβεται την  αρχή της αναλογικότητας. Βασικό στοιχείο της αναλογικότητας είναι  ο εύλογος χρόνος ισχύος των περιορισμών, όταν ο λόγος της επιβολής τους είναι η  προστασίας της  υγείας  προσώπων ή της δημόσιας υγείας. Αυτό στην ελληνική έννομη τάξη, προβλέπεται και ρητά στις συνταγματικές διατάξεις που προανέφερα και ιδίως στην ερμηνευτική δήλωση που βρίσκεται υπό το  άρθρο 5  και  έμεινε εν ισχύ και μετά τις αναθεωρήσεις που μεσολάβησαν στο ελληνικό Σύνταγμα. Επειδή είναι πολύ επίκαιρη η συζήτηση για  αυτή της ερμηνευτικής δήλωσης και επειδή έχω ακούσει,  με αφορμή την απαγόρευση των συναθροίσεων,  ότι αυτή  επιτρέπει μόνο τη λήψη ατομικών διοικητικών μέτρων, σπεύδω να πω ότι αυτή  η ερμηνευτική δήλωση εμπεριέχει, ως ισότιμος συνταγματικός κανόνας, - το ότι λέγεται ερμηνευτική δήλωση δεν σημαίνει τίποτα, εντάσσεται στην τυπική ισοδυναμία των συνταγματικών διατάξεων - τρεις κανόνες: Πρώτον, τον  κανόνα ότι όταν λέμε «ατομικά, διοικητικά μέτρα», δεν εννοούμε εισαγγελικές ή ανακριτικές παραγγελίες κατά την ποινική προδικασία, αυτονόητο. Δεύτερον,  τον κανόνα ότι μπορεί να ληφθούν γενικά, κανονιστικά μέτρα για τη δημόσια υγεία, γιατί για τη δημόσια υγεία δεν εννοούνται μόνο ή πρωτίστως ατομικά μέτρα, τα μέτρα δημόσιας υγείας είναι, εξορισμού και εκ φύσεως τους, καταρχάς γενικά μέτρα,  κανονιστικού χαρακτήρα. Τρίτον, τον κανόνα ότι μπορεί να ληφθούν  και  ατομικά διοικητικά μέτρα για την προστασία ή αποκατάσταση της υγείας ασθενών. Εισάγεται μια πολύ σημαντική διάκριση μεταξύ μέτρων προστασίας της δημόσιας υγείας και μέτρων προστασίας της υγείας ατόμων.

Τα δικαιώματα λοιπόν, τα οποία εθίγησαν, είναι τα πιο θεμελιώδη και τα πιο  «σωματικά», διότι οι περιορισμοί της ελευθερίας της κίνησης, οι περιορισμοί που οδηγούν σε κοινωνική αποστασιοποίηση, οι περιορισμοί που υπό ακραίες συνθήκες οδηγούν σε ένα εγκλεισμό, σε διακοπή λειτουργιών ( lockdown ) περιορισμένης διάρκειας, είναι περιορισμοί της ελευθερίας της κίνησης, της σωματικής κίνησης. Αλλά από εκεί απορρέουν όλα. Απορρέει η μετακίνηση, απορρέει η οικονομική ελευθερία, απορρέει το δικαίωμα του συνέρχεσθαι, απορρέει το δικαίωμα του θρησκευτικώς συνέρχεσθαι, απορρέει το δικαίωμα του συνέρχεσθαι για λόγους πολιτιστικής έκφρασης, το δικαίωμα του «συναναστρέφεσθαι». Άρα ο βασικός περιορισμός αφορά την ελευθερία της κίνησης, η οποία νομίζω ότι θεμελιώνεται επαρκώς, επαρκέστατα θα έλεγα, στην ερμηνευτική δήλωση του άρθρου 5 και στις έννοιες που προανέφερα, πάντα υπό τον έλεγχο της αρχής της αναλογικότητας.

Αυτό νομίζω ότι το είδαμε και στην περίπτωση της πράξης του Αρχηγού της ΕΛ.ΑΣ., που επέβαλε γενική απαγόρευση συναθροίσεων από 15 έως 18 Νοεμβρίου. Περιττεύει να πω ότι το άρθρο 11 παρ. 2  Σ., προβλέπει τη δυνατότητα να επιβληθούν τέτοια απαγορευτικά μέτρα είτε «γενικά» για λόγους Δημόσιας Ασφάλειας- «γενικά» σημαίνει και σε όλες τις περιοχές της χώρας-  είτε σε ορισμένη περιοχή αν απειλείται διατάραξη της κοινωνικοοικονομικής ζωής. Προφανώς ισχύει το πρώτο, προφανώς ο εκτελεστικός νόμος, ο γενικός, ο   4703/ 2020  υποχωρεί προ του ειδικότερου νόμου που είναι και νόμος - μέτρο ο κυρωτικός  της Πράξης Νομοθετικού Περιεχομένου, δηλαδή ο ν. 4683 /2020 που προβλέπει ρητά αυτή τη διαδικασία με γνώμη της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων . Αυτή η δυνατότητα , ούτως ή άλλως, προβλέπεται και στο άρθρο 11- συμπωματικά ίδιος αριθμός - της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η δε περιορισμένη χρονική διάρκεια της απαγόρευσης, η ύπαρξη σχετικού  νόμου, η τήρηση του ευλόγου μέτρου, είναι στοιχεία τα οποία θεμελιώνουν την αναλογικότητα και άρα τη  νομιμότητα αυτής της απαγόρευσης.

Χρειάζονται, βέβαια, αντίβαρα σε όλα αυτά, αντίβαρα θεσμικά. Δηλαδή, πρέπει σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα, η Βουλή να λειτουργεί, ο δικαστικός έλεγχος να ασκείται. Εδώ ασκήθηκε, όπως ασκήθηκε και σε άλλες χώρες, έτσι έχουμε αποφάσεις  και του  γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου και του γαλλικού  Συμβουλίου της Επικρατείας στη διαδικασία κατεπείγοντος ελέγχου του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Αλλά και το Συμβούλιο Επικρατείας, έχει κρίνει στην προηγούμενη φάση, στο επίπεδο της Επιτροπής Αναστολών, τη μη αντίθεση προς το Σύνταγμα των Πράξεων Νομοθετικού Περιεχομένου και οι Πρόεδροι των Διοικητικών Πρωτοδικείων σε μια δικαιοδοσία που έχει εγκαθιδρυθεί η οποία δεν θίγει, όπως έχει αποφανθεί  το Συμβούλιο Επικρατείας, την ακυρωτική του αρμοδιότητα που κινείται παράλληλα. Άλλωστε υπάρχει πάντα διεθνής δικαστικός έλεγχος. Μπορείς να όποιος έχει έννομο συμφέρον και πληροί τις δικονομικές προϋποθέσεις να προσφύγει με ατομική προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Το  ζήτημα της απαγόρευσης των συναθροίσεων για την επέτειο  του Πολυτεχνείου κρίθηκε σε  επίπεδο Επιτροπής Αναστολών  του ΣτΕ με την 263/2020 απόφαση. Για τα μέτρα περιορισμού των θρησκευτικών συναθροίσεων έχουν εκδοθεί, μεταξύ άλλων, η ΣτΕ 161/2020 και στο επίπεδο της Επιτροπής Αναστολών οι 49/2020, 60 / 2020, 99/2020. Εκδόθηκαν επίσης οι ΣτΕ 1294-1296/2020 που καταργούν τη δίκη γιατί έληξε η ισχύς της προσβαλλόμενης πράξης. Για θέματα σχετικά με τη λειτουργία τουριστικού λιμένα και την εκτέλεση  μεταφορικού  έργου, αντίστοιχα,  εκδόθηκαν οι αποφάσεις της ΕΑ του ΣτΕ 158/2020 και 172/2020. Διαχωρίζω την ΣτΕ ( Δ´τμ.) 1992/2020 που ακυρώνει τις κανονιστικές πράξεις με τις οποίες επιβλήθηκε ο λεγόμενος μεγάλος περίπατος στο κέντρο της Αθήνας σύμφωνα με το σχεδιασμό του Δήμου Αθηναίων, καθώς τα νομικά ζητήματα που τίθενται είναι άλλης τάξης, αφορούν τα όρια του ακυρωτικού ελέγχου και της επίκλησης στοιχείων της κοινής πείρας προκειμένου να ελεγχθεί ακυρωτικά  η  χρήση από τη διοίκηση  νομικής βάσης εξαιρετικού χαρακτήρα που θεσπίσθηκε για την αντιμετώπιση της πανδημίας προκειμένου να τεθεί σε ισχύ κυκλοφοριακός σχεδιασμός «πιλοτικού» χαρακτήρα που δεν σχετίζεται με τις έκτακτες συνθήκες της πανδημίας. Με κλασικούς όρους μπορούμε να πούμε ότι πρόκειται για ακύρωση λόγω κατάχρησης εξουσίας εκ μέρους  του κανονιστικού νομοθέτη. 

Σημασία έχει, επίσης, να ισχύουν παράλληλα και όλα τα δικαιώματα τα οποία δεν χρειάζεται να περιοριστούν για την ανάσχεση της πανδημίας. Πρέπει να ισχύει καταρχάς το δικαίωμα πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας και να μην βρεθούμε σε συνθήκες Μπέργκαμο και στην ανάγκη για triage, δηλαδή για ιατρική διαλογή που αποκλείει κάποιους από την πρόσβαση στη μονάδα εντατικής  θεραπείας. Το δικαίωμα στην κοινωνία της πληροφορίας, μια που όλα γίνονται ψηφιακά. Η ελευθερία της έκφρασης και της πληροφόρησης, η αρχή της ισότητας σε όλες τις εκδοχές της ,οι εγγυήσεις του ποινικού φιλελευθερισμού, όλα τα δικονομικά δικαιώματα και όλα τα άλλα  δικαιώματα που συγκροτούν την ουσία της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου υπό συνθήκες πανδημίας.

Παραμένει ιδιαίτερα  κρίσιμο  το ζήτημα της πιθανής προσβολής των προσωπικών δεδομένων και μάλιστα των ευαίσθητων, μέσα από την ανίχνευση, με εφαρμογές κινητών τηλεφώνων, των κρουσμάτων της COVID- 19 . Ίσως κάπως να  υποχώρησε πρακτικά ο κίνδυνος, αλλά πάντα πρέπει να έχουμε στραμμένη την προσοχή μας  στο σεβασμό του ιδιωτικού βίου και της προστασίας των προσωπικών δεδομένων.

Το δε, μεγάλο θέμα είναι το πως  αντιμετωπίζεται ο  ισχυρισμός  ότι κάποιος έχοντας δήθεν δικαίωμα «αυτοδιάθεσης» της υγείας του δεν φοράει μάσκα, ενώ η μάσκα προστατεύει τον άλλον, είναι μέτρο δημόσιας υγείας και αλληλεγγύης, αφορά τον άλλον. Κατά την ίδια νομική λογική και  το εμβόλιο αφορά τον άλλον, δεν αφορά μόνο αυτόν που το κάνει αλλά και την ανοσία της αγέλης, δηλαδή το γενικό επίπεδο υγειονομικής ασφάλειας ενός πληθυσμού. Θα αντιμετωπίσουμε πιστεύω, τέτοιου είδους αντιδράσεις από ένα, ας το πούμε, «αντιεμβολιαστικό κίνημα» το οποίο ποτέ δεν κάμπτεται απολύτως, αλλά νομίζω, ότι εφόσον υπάρχει ιατρική κατεύθυνση διεθνώς παραδεκτή και τεκμηριωμένη, η νομική μας απάντηση πρέπει να είναι  σαφής για να προστατεύσουμε την υγεία του πληθυσμού και την κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη. Διότι εδώ δεν κινδυνεύει η Δημοκρατία, δεν κινδυνεύει το κράτος δικαίου αλλά κινδυνεύουν οι πολίτες της Δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Για να παραφράσω αυτό που είπε ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος  ότι «δεν κινδυνεύει η πίστη αλλά κινδυνεύουν οι πιστοί».

Θα ήθελα να κλείσω με μερικές πολιτειολογικού χαρακτήρα παρατηρήσεις. Το κράτος δοκιμάζεται και επιβεβαιώνεται, αλλά δεν πρέπει να υπερβάλλουμε, διότι πολύ σημαντικά ζητήματα, αυτή καθεαυτή η ιατροβιολογική έρευνα, το ζητούμενο που είναι το εμβόλιο, το σωτήριο φάρμακο, είναι αντικείμενο της αγοράς, είναι αντικείμενο των μεγάλων ιδιωτικών επιχειρήσεων, οι οποίες συνάπτουν βεβαίως συμβάσεις χρηματοδότησης και προαγοράς  με  κράτη και  διεθνείς οργανισμούς  ή με οργανισμούς υβριδικούς, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Από την άλλη μεριά για ένα κράτος μέλος που μετέχει στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, όπως η Ελλάδα και όχι για ένα παραδοσιακό ανύπαρκτο πια, εθνικό, κυρίαρχο, βεστφαλικό κράτος, οι αλλαγές που γίνονται στην οικονομική διακυβέρνηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μετά και την εμπειρία της οικονομικής κρίσης και μετά από την εργαστηριακή δοκιμασία που υπέστη η Ελλάδα, είναι πάρα πολύ σημαντικές. Πράγματι,  είναι προσωρινή η εφαρμογή της γενικής ρήτρας διαφυγής από το Σύμφωνο Σταθερότητας, αλλά είναι πολύ σημαντικό το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση με το Ταμείο Ανάκαμψης  προσχωρεί στην ιδέα του κοινού χρέους, προσχωρεί στην ιδέα της έκδοσης δικών της ομολόγων. Δεν θα γυρίσουμε ποτέ στο παλιό Σύμφωνο Σταθερότητας. Ελπίζω ότι θα  είναι  πιο έξυπνο και πιο ευέλικτο πλέον  το πλαίσιο της οικονομικής διακυβέρνησης και θα λαμβάνει πολύ πιο σοβαρά υπόψη τις κοινωνικές αντοχές και τις αντοχές της δημοκρατίας. Γιατί   η εμπειρία της πανδημίας ανέδειξε μεταξύ άλλων και την  πολύ μεγάλη δύναμη που έχει η συνωμοσιολογία, ο ανορθολογισμός. Η δημοκρατία και μάλιστα η ευρωπαϊκή, φιλελεύθερη δημοκρατία είναι μια συνεχής μάχη με τους αντιπάλους του ορθού λόγου.

Φαινόμενα όπως η νομισματική χρηματοδότηση που γίνεται με ογκώδη τρόπο μέσα από το πρόγραμμα ποσοτικής διευκόλυνσης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (PEPP ), εις πείσμα της απόφασης του Γερμανικού Συνταγματικού Δικαστηρίου για το κλασικό, το προηγούμενο, πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης ( PSPP ), σημαίνει ότι έχεις πάλι ανάγκη από την αγορά για να εμφανίζεται ότι λειτουργεί ως πρωτογενής αγορά, προκειμένου να λειτουργεί αυτή η «λογιστική» δευτερογενής αγορά της ποσοτικής χαλάρωσης.

Άρα ναι το κράτος, ναι η Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά δεν πρέπει από την άλλη πλευρά να υποτιμούμε και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται αυτή η νέα σχέση ανάμεσα αφενός μεν στα παραδοσιακά υποκείμενα της κυριαρχίας και της διεθνούς κοινότητας, αφετέρου δε τις  νέες οντότητες, οι οποίες παίζουν  πολύ κρίσιμο ρόλο είτε αυτή η οντότητα είναι η Pfizer ή η Moderna, είτε η  οντότητα αυτή είναι το Netflix ή  η Amazon κ.ο.κ.

Βεβαίως, από την άλλη μεριά, προφανώς όταν έχεις ύφεση παγκόσμια, όταν έχεις αυτή την οικονομική κρίση που προκαλεί η πανδημία, βεβαίως θα έχεις δυστυχώς και αύξηση της φτώχειας, της σχετικής και της απόλυτης, θα έχεις διόγκωση των ανισοτήτων, θα έχεις δηλαδή προβλήματα, τα οποία σε τελική ανάλυση μετατρέπονται σε προβλήματα πολιτικά, σε προβλήματα δημοκρατίας, σε προβλήματα νομιμοποίησης, άρα βεβαίως σε προβλήματα τα οποία αφορούν το Σύνταγμά μας.

Τώρα υπάρχει ένας διαδικτυακός τόπος τον οποίο τον ξέρουν οι συνάδελφοι όλοι και τον χρησιμοποιούν ο COVID-DEM, πρωτοβουλία αυστραλών συναδέλφων, όπου μπορεί όποιος ενδιαφέρεται να μπει και να δει την παγκόσμια συζήτηση, την παγκόσμια βιβλιογραφία και την παγκόσμια νομολογία, σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, για την Covid. Η ιδιορρυθμία της Covid είναι ότι όλες οι χώρες του κόσμου ανεξαρτήτως πολιτικού συστήματος, ανεξαρτήτως ποιότητας συντάγματος, ανεξαρτήτως παράδοσης, νομικής και πολιτικής, βρέθηκαν ταυτοχρόνως αντιμέτωπες με το ίδιο ζήτημα. Δεν αντιμετωπίζουμε συνήθως ταυτόχρονα το ίδιο θέμα. Υπάρχουν καθυστερήσεις, άλλοι ρυθμοί, άλλες προτεραιότητες.

Όταν λοιπόν όλη η ανθρωπότητα, όλα τα συντεταγμένα κράτη, ανεξαρτήτως της θεσμικής τους ποιότητας, καλούνται να αντιμετωπίσουν ταυτοχρόνως, το ίδιο υπαρξιακό ζήτημα, που είναι μια απειλή και συνδέεται ως απειλή, βεβαίως με την κοινωνία της διακινδύνευσης, με τα δικαιώματα, με τη δημοκρατία, με το κράτος δικαίου, έχουμε πολλές απαντήσεις και από τις οποίες μπορούμε να εμπνεόμαστε.

Συμφωνώ με τον Γιάννη Δρόσο ότι προφανώς στην έννοια της δημόσιας ασφάλειας, που είναι η κεντρική έννοια του άρθρου 11 παρ. 2 του Σ. περιλαμβάνεται και η δημόσια υγεία, περιλαμβάνεται η τρομοκρατική απειλή, περιλαμβάνεται οποιαδήποτε απρόβλεπτο γεγονός θέτει ζήτημα υπόστασης της οργανωμένης κοινωνίας. Και είναι πολύ εύλογη η  ερώτηση : Χρειαζόταν απαγόρευση του δικαιώματος του συνέρχεσθαι, όταν υπάρχει περιορισμός της ελευθερίας της κίνησης; Πάρα πολύ σωστό. Είναι παρεπόμενη η άσκηση του δικαιώματος του συνέρχεσθαι. Δεν υπάρχει συνέρχεσθαι χωρίς ελευθερία της κίνησης.

Και το ίδιο ισχύει και για τη μάσκα. Η μάσκα δεν είναι ελευθερία της έκφρασης. Δεν συνιστά περιορισμό της ελευθερίας της έκφρασης. Δεν είναι η σημαία που καίει ο αμερικανός διαδηλωτής και λέει το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ: ασκεί την ελευθερία του λόγου του. Η μάσκα είναι περιορισμός της ελευθερίας της κίνησης, όχι της ελευθερίας της έκφρασης. Είναι περιορισμός της ελευθερίας της κίνησης, γιατί με την μάσκα έχουμε την προϋπόθεση να κινούμαστε στον δημόσιο χώρος χωρίς να προκαλούμε πρόβλημα δημόσιας υγείας και υγείας του άλλου. Το ίδιο θα ισχύσει τώρα και με τον εμβολιασμό ο οποίος μπορεί καθεαυτόν να είναι εθελοντικός και όχι υποχρεωτικός , η προϋπόθεση όμως του εμβολιασμού μπορεί να τίθεται από ένα σημείο και μετά σε σχέση με τη λειτουργία του εν ευρεία έννοια δημόσιο χώρου ( μέσα μεταφοράς, δημόσιες υπηρεσίες, σχολεία, χώροι πολιτισμού κ.ο.κ ) .

Με βάση αυτές τις αρχές  μπορούμε να αντιμετωπίσουμε και τα ερωτήματα που θέσατε, τα πολύ εύλογα, για τη λειτουργία της δικαιοσύνης.

Η λειτουργία της δικαιοσύνης είναι απολύτως αναγκαίο να διατηρείται στο μέτρο που αυτό συνδέεται με την προστασία του κράτους δικαίου και θεμελιωδών δικαιωμάτων. Άρα, αν υπάρχουν υποθέσεις δεκτικές αναβολής, οι οποίες  δεν  συνδέονται με θεμελιώδη δικαιώματα, με τη λειτουργία της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου, είναι λογικό να μη συζητούνται πάντως με φυσική παρουσία . Θα μπορούσε επίσης να υπάρξει γενίκευση της τηλεδικαιοσύνης. Όπως διεξάγονται οι διασκέψεις, με τηλεδιάσκεψη, να διεξάγονται και πολλές διαδικασίες. Πάρα πολλές διαδικασίες μπορούν να διεξαχθούν με τηλεδιάσκεψη, χωρίς να υπάρχει κανένα πρόβλημα, ούτε ασφάλειας των πληροφοριών, ούτε δημοσιότητας της διαδικασίας. Άλλωστε υπάρχουν  πολλές πράξεις δικονομικές οι οποίες δεν είναι δημόσιες. Και βέβαια χαίρομαι γιατί αυτό μπορεί να λειτουργήσει ως ένας πιεστικός μηχανισμός για τον αναγκαστικό και ταχύ εκσυγχρονισμό της δικαιοσύνης πράγματα που δεν τα συζητούσαμε ή τα συζητούσαμε διστακτικά επί χρόνια, τώρα να γίνουν μέσα σε ελάχιστο χρόνο επειδή αυτό επιβάλλει η ανάγκη.

Άρα ας εστιαστούμε στα θεμελιώδη. Το θεμελιώδες είναι να έχεις ένα κρεβάτι να νοσηλευτείς. Το θεμελιώδες είναι να έχεις πρόσβαση στον γιατρό και στον νοσηλευτή. Το θεμελιώδες είναι να έχεις ένα εμβόλιο. Το θεμελιώδες είναι να απαντήσεις σε όλους αυτούς που στην πραγματικότητα καλλιεργούν τη δυσπιστία και τη διάλυση της κοινωνικής συνοχής μέσα από διάφορες θεωρίες συνωμοσίας. Και βεβαίως πάντα αντίπαλος είναι ένας άκριτος και απεριόριστος ,αχαλίνωτος, λαϊκισμός, ο οποίος βρίσκει διάφορες ευκαιρίες για να εκδηλωθεί.

Προφανώς συμφωνώ με τον Σπύρο Βλαχόπουλο - πώς είναι δυνατό να θέσεις στο ίδιο επίπεδο τον κίνδυνο να ανεβάσεις τον ρυθμό μετάδοσης της νόσου με το να περιορίσεις για μία ή δύο μέρες μία εκδήλωση; Δηλαδή να μην κάνεις τη διαδήλωση για την επέτειο του Πολυτεχνείου, όπως δεν έκανες την παρέλαση για την Εθνική Εορτή και κακώς έκανες τη δοξολογία για την Απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, για να πάρω ένα άλλο παράδειγμα.

Υπό την έννοια αυτή, πιστεύω, ότι όλοι βγαίνουμε σοφότεροι και καμία ερμηνεία του Συντάγματος δεν μπορεί να είναι ερμηνεία αποσυνδεδεμένη από την πραγματικότητα. Και ο δικαστής, όταν ερμηνεύει το Σύνταγμα και ελέγχει τη συνταγματικότητα του νόμου ή τη νομιμότητα και τη συνταγματικότητα μιας διοικητικής πράξης στο πεδίο των θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως η απαγόρευση των συναθροίσεων, προφανώς μετράει τις πρακτικές επιπτώσεις της απόφασής του. Από αυτό απορρέει όλη η λογική του δικαστικού αυτοπεριορισμού διεθνώς, από το ότι ο δικαστής λαμβάνει υπόψη τις επιπτώσεις της απόφασής του. Αυτό οφείλει να το κάνει. Αυτό είναι κράτος δικαίου. Αυτό είναι δικανικός συλλογισμός. Δεν είναι υποταγή στο ανοργάνωτο, διάχυτο, ανεξέλεγκτο και αντιφατικό «περί δικαίου αίσθημα» της κοινωνίας. -    

               

* Ομιλία στο συνέδριο της Ε.Ε.Ν.e-Θέμις «Covid-19: Δικαϊκές Επιπτώσεις & Προοπτικές» (20.11.2020). Τις απόψεις μου για τα προβλήματα του πρώτου κύματος είχα την ευκαιρία να παρουσιάσω, με επιλεκτικές αναφορές στη  βιβλιογραφία και τη νομολογία, στη μελέτη μου : «Πανδημία, Θεμελιώδη Δικαιώματα και Δημοκρατία», Περιοδικό Δικαιώματα του Ανθρώπου», τεύχος 84, 2020, εκδόσεις Σάκκουλα, και στην αγγλική εκδοχή: «Pandemic, Fundamental Rights and Democracy - The Greek Example» Published in COVID- DEM, April 2020

 

 

Tags: Ομιλίες σε Συνέδρια | Ημερίδες | Εκδηλώσεις, 2020