Τετάρτη 11 Δεκεμβρίου 2019

 

Ευάγγελος Βενιζέλος

Από υαλί χρωματιστό *

 

Σας ευχαριστώ, καταρχάς, για την ανοχή σας στο γεγονός ότι καθυστέρησα γιατί είχα μια έκτακτη ακαδημαϊκή υποχρέωση, εξήγησα στον κ. Καψάλη τους λόγους, πραγματικά ζητώ συγγνώμη και ευχαριστώ πολύ. Παρολ’ αυτά έτρεχα να προλάβω, οι δρόμοι είναι αδιάβατοι, ήθελα να ακούσω τους ομιλητές και χαίρομαι ιδιαίτερα γιατί άκουσα τον κ. Πόρτολο βεβαίως, τον οποίο ευχαριστώ από καρδιάς για την ευγένεια του. Λυπάμαι που δεν άκουσα τον αγαπημένοι φίλο μου τον Μίλτο Πεχλιβάνο που ήρθε από το Βερολίνο και βέβαια τον κ. Καψάλη με τον οποίο όμως είχαμε συνεννοηθεί για το περιεχόμενο της εκδήλωσης αυτής. Άρα εικάζω ότι λίγο ή πολύ ξέρω το περιεχόμενο αυτών που ειπώθηκαν, θα προσπαθήσω συνεπώς να κάνω ένα πολύ σύντομο επίλογο, γιατί έχει περάσει η ώρα και είστε κουρασμένοι, αν και φαντάζομαι και συγκινημένοι με όσα ακούγονται.

 
Τώρα, πώς εισέπραξα εγώ τον Μάνο Χαριτάτο από τότε που τον «παρέλαβα» ως Υπουργός Πολιτισμού, περίπου στα τέλη του 1996 και διαμορφώσαμε μια σχέση προσωπική, όχι θεσμική ούτε πολιτική. Είχε ένα μοναδικό τρόπο, χαριτωμένο και γοητευτικό να ασκεί πίεση, να υποβάλει τις ιδέες του, να σου δίνει την εντύπωση ότι εσύ την έχεις προτείνει την ιδέα αυτή, και βεβαίως να καταλήγει όλο αυτό το σχήμα στη δική σου παράκληση να την προωθήσει. Ήταν ένα σχήμα που απέδωσε διάφορα πράγματα, μνημονεύτηκαν εδώ κάποια παραδείγματα. Εκτός από το ΕΛΙΑ Θεσσαλονίκης, θα ήθελα να προσθέσω και την εμβληματική έκδοση για την Ιστορία της ελληνικής γλώσσας και βεβαίως τους μεγάλους εορτασμούς που κατά καιρούς έχουμε διοργανώσει, το έτος Καβάφη, το έτος Τσίρκα, το έτος Ξενόπουλου, που έχουν, νομίζω, ένα διαρκές ενδιαφέρον, δεν παρήλθαν ανεπιστρεπτί.

Τώρα πώς εισέπραξα προσωπικά τον Μάνο. Ως αυτό που ήταν, δηλαδή ως έναν Αλεξανδρινό. Έχουμε πάει μαζί και στα εγκαίνια της νέας Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, που πιστεύω ότι τον έχει εμπνεύσει κατά βάθος. Δηλαδή, νομίζω ότι συνδέεται με τη βασική ιδέα να δημιουργηθεί ένας χώρος όπου φυλάσσεται μια ολόκληρη παρακαταθήκη. Ο ρόλος του θεματοφύλακα της μνήμης, νομίζω ότι οφείλει ίσως πολλά σε αυτήν τη σχέση του με τον τόπο.

Άλλωστε κι αυτή η μανία του συλλέκτη, που είναι μια ιερή μανία, τον οδηγεί στο απώτερο στάδιο του συλλέκτη που είναι να γίνει μουσείο ή αρχείο, πάντως να γίνει θεσμός, εν ζωή. Να μετατραπεί από πρόσωπο ή από δυο πρόσωπα που είναι ένας πυρήνας εντυπωσιακός γιατί δεν διπλασιάζεται απλώς η δύναμη, πολλαπλασιάζεται, σε έναν θεσμό.

Η βαθύτερη σχέση είναι η σχέση με την Ιστορία, η σχέση με τον χρόνο, πρέπει να έχει κανείς πολύ ανεπτυγμένη και εκλεπτυσμένη αίσθηση του ιστορικού χρόνου και της δικής του σχέσης με τον χρόνο, προκειμένου να λειτουργεί ως συλλέκτης. Αγωνίζεσαι να συνδεθείς με το παρελθόν βεβαίως αλλά αγωνίζεσαι και να αφήσεις και ένα ίχνος το οποίο θα έχει διάρκεια, θεσμοθετημένη διάρκεια.

Αυτό που επίσης χαρακτήριζε τον Μάνο, φυσικά και τον κύριο Πόρτολο και όλη την ομάδα, είναι αυτή η ίδια στάση απέναντι σε όλες τις εκδοχές της ιστορίας. Ο ίσος σεβασμός απέναντι στη μικρή και τη μεγάλη Ιστορία.

Ιστορία δεν είναι μόνον τα μεγάλα γεγονότα και τα μεγάλα τεκμήρια, είναι και τα εφήμερα υλικά, είναι η νοοτροπία, η καθημερινότητα, η αισθητική του παρελθόντος. Δεν νομίζω ότι μπορείς να αναπαραστήσεις μια εποχή και τους ανθρώπους της και τις καταστάσεις της, εάν δεν έχεις όλα αυτά τα συμφραζόμενα. Τη σημασία που απέδιδε ο Μάνος Χαριτάτος στα εφήμερα υλικά, στα μικρά πράγματα, στον καθημερινό βίο, μου την αποτύπωνε πάρα πολλές φορές και μου έχει δώσει δυο αντίδωρα για την όποια σχέση μου με το ΕΛΙΑ. Μου έχει δώσει ένα καλαπόδι, από ένα εργοστάσιο παραγωγής υποδημάτων και μια χαρακτηριστική, ξύλινη παλιά συσκευή παραγωγής τσιγάρων, χειροποίητων. Αυτά τα δυο λοιπόν αντίδωρα του Μάνου και τεκμήρια της σχέση μας, τα έχω στο τελείως προσωπικό, «κρυφό», γραφείο μου της Θεσσαλονίκης. Τα έχω κρατήσει, τα είχα κρατήσει από τότε, γιατί είχα καταλάβει τη σημασία της χειρονομίας του. Δηλαδή την είχα νιώσει, γιατί αυτά δεν τα κατανοείς με πολύ μεγάλη ευκολία.

Και βέβαια φτάσαμε να έχουμε τον επίλογο της δράσης του Μάνου με την συνεργασία με το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας που είναι ένας κορυφαίος πολιτιστικός θεσμός, που οφείλει την ύπαρξή του στον Γεώργιο Μαύρο, δηλαδή σε ένα πολιτικό πρόσωπο που διατέλεσε Διοικητής της Εθνικής Τράπεζας καταφεύγοντας, κατά μια εκδοχή της ιστορίας εκεί στα κρίσιμα χρόνια της δεκαετίας του ΄60, αλλά πάντως έμεινε πίσω το ΜΙΕΤ, το οποίο το ξανά ενθάρρυνε μετά τη μεταπολίτευση με τον προκάτοχό σας και νομίζω ότι εσείς συνεχίζετε τώρα επάξια όλη αυτήν την διαδρομή και τη βαριά κληρονομιά. Είπε η Χριστίνα Ντουνιά προηγουμένως ότι ήτανε μια κιβωτός το ΕΛΙΑ, είναι ωραίος ο παραλληλισμός, είναι η κιβωτός του Μάνου και του Δημήτρη και αυτών που αγωνίστηκαν για το ΕΛΙΑ. Γιατί η κιβωτός αυτή του Νώε, της λογοτεχνίας και των ιστορικών τεκμηρίων, κάποια στιγμή χρειάζεται ένα όρος Αραράτ, στο οποίο και ακουμπάει.

Και φυσικά, ο Μάνος Χαριτάτος υπάρχει μέσα από τα δικά μας μάτια και τα μάτια των φίλων του, κυρίως όμως από τα μάτια των δικών του, δεν θα φέρω και εγώ σε δύσκολη θέση την Αλεξάνδρα τώρα. Ο Μάνος λοιπόν, Αλεξανδρινός, μου θύμιζε πάντα κάτι. Δεν συνηθίζω τις ποιητικές κοινοτοπίες και μάλιστα σε τέτοιο ακροατήριο. Αλλά θα κάνω μια εξαίρεση και θέλω την κατανόησή σας.

Θέλω να ακούσουμε μαζί ένα ποίημα, το οποίο εικονογραφείται από τον Μάνο και τη δραστηριότητά του. Κυρίως η σχέση με τα μικρά και εφήμερα πράγματα που μας φέρνουν σε επαφή με τον ιστορικό χρόνο, με τις μεγάλες καταστάσεις. Θα μου επιτρέψετε να κλείσω έτσι αυτόν τον επίλογο :

 

«Πολύ με συγκινεί μια λεπτομέρεια

στην στέψιν, εν Βλαχέρναις, του Ιωάννη Καντακουζηνού

και της Ειρήνης Ανδρονίκου Ασάν.

Όπως δεν είχαν παρά λίγους πολυτίμους λίθους

(του ταλαιπώρου κράτους μας ήταν μεγάλ' η πτώχεια)

φόρεσαν τεχνητούς. Ένα σωρό κομμάτια από υαλί,

κόκκινα, πράσινα ή γαλάζια. Τίποτε

το ταπεινόν ή το αναξιοπρεπές

δεν έχουν κατ' εμέ τα κομματάκια αυτά

από υαλί χρωματιστό. Μοιάζουνε τουναντίον

σαν μια διαμαρτυρία θλιβερή

κατά της άδικης κακομοιριάς των στεφομένων.

Είναι τα σύμβολα του τι ήρμοζε να έχουν,

του τι εξ άπαντος ήταν ορθόν να έχουν

στην στέψι των ένας Κυρ Ιωάννης Καντακουζηνός,

μια Κυρία Ειρήνη Ανδρονίκου Ασάν.»

 

Σας ευχαριστώ πολύ.

 

* Ομιλία σε εκδήλωση αφιερωμένη στη μνήμη του Μάνου Χαριτάτου με αφορμή τα 10 χρόνια από την ενσωμάτωση του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ) στο Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 11.12.2019, στο αμφιθέατρο του μουσείου σύγχρονης τέχνης Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή.

 

Tags: Ομιλίες σε Συνέδρια | Ημερίδες | Εκδηλώσεις, 2019