Δευτέρα 4 Οκτωβρίου 2021

 

 

Άρθρο Ευάγγελου Βενιζέλου για το αφιέρωμα της εφημερίδας Κεφάλαιο σε συνεργασία με τους New York Times, "Οι Μεγάλες ιδέες - Σε τί πιστεύουμε"

 

Η ανάγκη διαχείρισης της ανομίας των μεγάλων ιδεών

 

Ο πληθωρισμός των εννοιών που κυριαρχούν στον διεθνή δημόσιο λόγο φοβάμαι ότι μπορεί να λειτουργεί υπονομευτικά για την ικανότητα του ανθρώπου να διαχωρίζει τις πολλαπλές σφαίρες  στις οποίες κινείται. Όταν λέω του ανθρώπου εννοώ, για τα δικά μας δεδομένα, του «δυτικού» ανθρώπου, του υποκειμένου του ορθού λόγου, όπως τον αντιλαμβάνεται ο δυτικός πολιτισμός συμπεριλαμβανομένου και όλου  του  μετανεωτερικού σχετικισμού.

Μεγάλα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά προτάγματα (όπως η  ευημερία, η ασφάλεια, η ειρήνη, η σταθερότητα,  η ανάπτυξη, η συνοχή, η συμπεριληπτικότητα, ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου, η δημοκρατία), διασταυρώνονται με ηθικού, ιστορικού, φαντασιακού ή μεταφυσικού χαρακτήρα διακυβεύματα (όπως η σύγκρουση ατομικισμού και αλληλεγγύης, η θρησκευτική πίστη, το πατριωτικό αίσθημα και η εθνική ταυτότητα). Βαριές πραγματικότητες όπως η γεωγραφία, συνυπάρχουν με ιδεολογικού ή αξιακού  χαρακτήρα ερωτήματα όπως η ανταγωνιστική ισορροπία ελευθερίας και ισότητας. Η σχέση μας με τη φύση και η καταλυτική επιρροή που ασκούν φαινόμενα όπως η κλιματική αλλαγή, οι φυσικές καταστροφές και οι πανδημίες, συγκρούονται με τις κραυγαλέες  ανισότητες που υπάρχουν διεθνώς ως προς το επίπεδο ανάπτυξης και τις συνθήκες ζωής. Εντυπωσιακά επιτεύγματα της επιστήμης και της τεχνολογίας, όπως η τεχνητή νοημοσύνη και η μηχανική μάθηση, προκαλούν φόβο γιατί διαταράσσουν το υφιστάμενο πλαίσιο των εργασιακών και γενικότερα των παραγωγικών σχέσεων.

Παράλληλα οι πολιτικές σχέσεις με την ευρεία έννοια του όρου, ως σχέσεις ισχύος σε εσωτερικό και διεθνές επίπεδο, εξελίσσονται με τρόπο που εντείνει τις αβεβαιότητες και θέτει υπό αμφισβήτηση σχέσεις νομιμοποίησης και ηγεμονίας. Καμία κατάσταση δεν θεωρείται οριστική  και αμετάβλητη.

Αν υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής σε όλα αυτά, είναι η ανομία. Η αδυναμία να ενταχθούν όλα αυτά τα επιμέρους φαινόμενα σε ένα σύστημα κανόνων που τα διέπουν όχι με τη στενά νομική,  αλλά με την ευρύτερη δυνατή αντίληψη περί κανονιστικότητας, δηλαδή καταρχάς περί κανονικότητας. Με την επιστημονική, την τεχνολογική, την οικονομική, τη διεθνοπολιτική, τη θεσμική, τη θρησκευτική, την ιστορική εντέλει έννοια του όρου. Άρα με μια πρόσληψη που μπορεί να είναι εμπειρική, πραγματιστική και τεκμηριωμένη ή ιδεολογική, πολύ συχνά ιδεοληπτική και αυθαίρετη. Όταν αναφέρομαι σε όλα αυτά τα φαινόμενα συμπεριλαμβάνω προφανώς και τις έννοιες που τα περιγράφουν, τα ερμηνεύουν, τα προδικάζουν, τα αμφισβητούν, τα υποδέχονται ως σωτήρια  ή ως απειλητικά.  Αναφέρομαι δηλαδή και σε  μια δέσμη ιδεών κάποιες από τις οποίες θα γίνουν «μεγάλες» επειδή θα επικρατήσουν και θα συνεγείρουν με θριαμβευτικά ή καταστροφικά αποτελέσματα.

Αν ως «μεγάλη ιδέα» εννοούμε μια ολιστική προσέγγιση, τότε η εποχή μας είναι και αυτή εποχή «μεγάλων ιδεών». Οι πιο απλές ολιστικές προσεγγίσεις είναι βέβαια αυταρχικές και εντέλει ολοκληρωτικές ανεξάρτητα από τον ειδικότερο χαρακτήρα τους: πολιτικό, δήθεν επιστημονικό, θρησκευτικό, εθνικολαϊκιστικό κ.ο.κ. Υπάρχουν όμως πλέον και πολλές ολιστικές προσεγγίσεις «ήπιου» χαρακτήρα που προσφέρουν τη γοητεία της εύκολης ερμηνείας των πάντων και ενός απλού και αυστηρού κώδικα συμπεριφοράς υπό το όχημα μιας δήθεν φιλελεύθερης και μετανεωτερικής αντίληψης.
 

Αν ως «μεγάλη ιδέα» εννοούμε την ανάγκη να ανταποκριθούμε σε μια «μεγάλη πρόκληση»  όπως η κλιματική αλλαγή ή η τεχνητή νοημοσύνη, τότε η επείγουσα «μεγάλη ιδέα» είναι ένα φαινομενικά συντηρητικό στοίχημα  που μπορεί να είναι βαθειά προοδευτικό, η διατήρηση και η προσαρμογή του κεκτημένου της φιλελεύθερης δημοκρατίας μέσα στις νέες συνθήκες που διαμορφώνει η σχέση ανθρωπότητας και φύσης και η σχέση ανθρωπότητας και τεχνολογίας. Όμως η ανθρωπότητα ζει δυστυχώς ταυτόχρονα σε διαφορετικές εποχές με κριτήριο τη γραμμική αντίληψη περί προόδου, εγκλωβισμένη σε κραυγαλέες ανισότητες που οξύνονται. Η  διαχείριση των εμβολιασμών κατά της πανδημίας αφενός μεν στις οικονομικά αναπτυγμένες χώρες αφετέρου δε στον υπόλοιπο κόσμο, είναι ένα απλό και επίκαιρο παράδειγμα.  Εξίσου σημαντικό παράδειγμα είναι η  πρόσφατη «θεωρία», με αφορμή τις εξελίξεις στο Αφγανιστάν,  ότι η δημοκρατία δεν εξάγεται. Το επόμενο βήμα μπορεί να είναι η «θεωρία» ότι ούτε τα ανθρώπινα δικαιώματα και οι εγγυήσεις του κράτους δικαίου εξάγονται. Η Δύση δείχνει έτοιμη   να εγκαταλείψει με ευκολία το βασικό επιχείρημα της οικουμενικής ισχύος των αξιών της, δηλαδή της νομιμοποίησής της. 

Η συζήτηση για τις μεγάλες ιδέες ακολουθεί τον κυματισμό της Ιστορίας και είναι ως εκ τούτου αέναη και ρευστή. Παρακολουθεί τις μεγάλες συγκρούσεις, τις μεγάλες προκλήσεις, τις μεγάλες καταστάσεις, τις μεγάλες ανατροπές. Δεν θεωρώ συνεπώς ότι σήμερα το κρίσιμο ζήτημα είναι να υπερασπιστούμε μια παλιά ή να προβάλλουμε μια καινούργια μεγάλη ιδέα. Αλλά να συνειδητοποιήσουμε την ανάγκη να διαχειριστούμε και να υπερβούμε τη μεγάλη «ανομία» που προσπάθησα να περιγράψω και η οποία τελικά θέτει υπό αμφισβήτηση το κεκτημένο της φιλελεύθερης δημοκρατίας. 

Αυτή η αφηρημένη και ελλειπτική κατανάγκην προσέγγιση των παγκόσμιων προκλήσεων, ελπίζω  ότι μπορεί να μας βοηθήσει να προσγειωθούμε με μεγαλύτερη ασφάλεια στο έδαφος των δικών μας εθνικών και περιφερειακών προκλήσεων. Τα νέα στερεότυπα έχουν ήδη επιβληθεί στον διεθνή δημόσιο λόγο. Το στοίχημα συνεπώς είναι να χειριστούμε τις προκλήσεις με ευέλικτο τρόπο χωρίς να εγκλωβιζόμαστε σε τέτοια στερεότυπα. Χωρίς να αναζητούμε εναγωνίως την επιστροφή σε μια κανονικότητα που ξέραμε, αλλά τη μετάβαση σε νέες  καταστάσεις που πρέπει να μάθουμε από ποιους κανόνες διέπονται

 

https://www.capital.gr/arthra/3585626/i-anagki-diaxeirisis-tis-anomias-ton-megalon-ideon?

* Ευάγγελος Βενιζέλος, πρώην Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών, Οικονομικών και Εθνικής Άμυνας. Καθηγητής Νομικής Σχολής, ΑΠΘ

 

 

Tags: Άρθρα 2021