8 Ιουνίου 2005

Άρθρο Ευ. Βενιζέλου στην Ελευθεροτυπία

Το πιο μεγάλο θεωρητικό και ιδεολογικό πρόβλημα για όλες τις εκδοχές της Αριστεράς είναι πάντα το κράτος. Πρόβλημα με τεράστιες πολιτικές και πρακτικές επιπτώσεις.

Ο υπαρκτός σοσιαλισμός συγκρότησε γρήγορα μια απολογητική θεωρία βασισμένη σε μια εργαλειακού χαρακτήρα αντίληψη για το κράτος. Αυτό από κράτος της αστικής τάξης μετατρέπεται σε κράτος της δικτατορίας του προλεταριάτου και αρκετά αργότερα σε «παλλαϊκό» κράτος, στο όνομα πάντοτε μιας ιστορικής τελεολογίας, που προσδοκά την εξαφάνιση και απονέκρωση του κράτους μέσα σε μια κομμουνιστική κοινωνία.

Η ευρωπαϊκή σοσιαλιστική αριστερά δεν μπορούσε να αρκεστεί σε τόσο απλά σχήματα, γιατί έπρεπε να υπερασπιστεί τη σημασία του δημοκρατικού δρόμου προς το σοσιαλισμό, τη σημασία του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων των πολιτών, τη σημασία των εγγυήσεων και των θεσμών τού ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους με τις ρυθμίσεις, τις παροχές και τον αναδιανεμητικό του ρόλο. Από την άποψη αυτή, η ευρωπαϊκή αριστερά ήταν πάντοτε αντίπαλος του κρατικού αυταρχισμού και θεματοφύλακας του ευρωπαϊκού δημοκρατικού και κοινωνικού κράτους δικαίου. Στο πρώτο σκέλος, αυτό του δημοκρατικού κράτους δικαίου, ο πολιτικός φιλελευθερισμός ήταν πάντοτε κοντά στον αστερισμό των ιδεών της ευρωπαϊκής αριστεράς. Ως προς το δεύτερο όμως σκέλος, αυτό του κοινωνικού κράτους, ο οικονομικός (νεο)φιλελευθερισμός, υπό οποιαδήποτε εκδοχή του, ήταν αντίθετος σε οτιδήποτε υπερέβαινε το όριο μιας «φιλανθρωπικής» αντίληψης για το κοινωνικό ζήτημα. Το κοινωνικό κράτος όμως προκύπτει όταν η φτώχεια, η ανεργία, τα γηρατειά, η ασθένεια παύουν να θεωρούνται οικογενειακές ή ατομικές ατυχίες και μετατρέπονται σε βασικό κοινωνικό και πολιτικό πρόβλημα.

Η ευρωπαϊκή Αριστερά συγκρότησε κατά τον τρόπο αυτό μια αντίληψη για το κράτος, όχι ως εργαλείο και μηχανισμό, αλλά ως σχέση. Το κράτος είναι η θεσμική συμπύκνωση όλων των επιμέρους κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών σχέσεων. Αυτό όμως γίνεται με τη μεσολάβηση της πολιτικής, που μόνον έτσι καθίσταται κρισιμότερη από την οικονομία, γιατί στο δικό της επίπεδο μπορούν να διαμορφώνονται, λόγω της καθολικότητας και της ισότητας της ψήφου, προοδευτικότεροι συσχετισμοί δυνάμεων από ό,τι στο πεδίο της οικονομίας ή της κοινωνίας.

Υπό την έννοια αυτή το ευρωπαϊκό, δημοκρατικό και κοινωνικό κράτος δικαίου είναι μια μορφή οργάνωσης της κοινωνίας που ανακόπτει τη φυσική ροπή της αγοράς, αλλά και της ίδιας της κοινωνίας, προς την ανισότητα, άρα τη βία και τον αυταρχισμό. Η κοινωνία από μόνη της δεν είναι ούτε δίκαιη ούτε «κοινωνική». Γι' αυτό χρειάζεται μια πολιτική και πολιτιστική επεξεργασία με τη μορφή των θεσμών και των εγγυήσεων του κράτους δικαίου και του κοινωνικού κράτους. Αυτό είναι το μεγάλο επίτευγμα της μεταπολεμικής Ευρώπης και αυτό κατά βάθος είναι το στοίχημα της σημερινής μεταβιομηχανικής Ευρώπης, στοίχημα που τίθεται πολύ πιο έντονα μετά τα αρνητικά δημοψηφίσματα στη Γαλλία και την Ολλανδία.

Η παγκοσμιοποίηση και ως τρόπος λειτουργίας της διεθνούς οικονομίας και ως επικοινωνιακό, ιδεολογικό, πολιτικό και πολιτιστικό φαινόμενο κάνει ακόμη πιο κρίσιμο και επίκαιρο το ζήτημα του κράτους για την ευρωπαϊκή προοδευτική σκέψη. Εφόσον το μεγάλο ζητούμενο είναι η «πολιτικοποίηση» της παγκοσμιοποίησης, δηλαδή η παγκόσμια δημοκρατική διακυβέρνηση, μέσα από τη ριζική ανασυγκρότηση και επανανομιμοποίηση του ΟΗΕ έχει σημασία οι εγγυήσεις του κράτους δικαίου και του κοινωνικού κράτους να μην ισχύουν μόνο στο ανεπαρκές εθνικό και τοπικό επίπεδο αλλά και στο περιφερειακό επίπεδο, όπως αυτό της Ευρώπης, και στο διεθνές επίπεδο. Η αφόρητη πίεση που υφίσταται το κράτος μέσα από τη διεθνοποίηση, την αποπολιτικοποίηση και την ιδιωτικοποίησή του, μπορεί να εξισορροπηθεί μόνον όταν οι εγγυήσεις του δημοκρατικού κοινωνικού κράτους δικαίου μεταφέρονται και σε ευρωπαϊκό και σε διεθνές επίπεδο. Αλλιώς, η Ευρώπη είναι καταδικασμένη να υφίσταται τις επιπτώσεις ενός τεράστιου κοινωνικού και οικολογικού ντάμπινγκ, που ασκούν σε βάρος της οι νέοι μεγάλοι εταίροι του παγκόσμιου εμπορίου, στους οποίους δεν ισχύουν ούτε οι κοινωνικές ούτε οι οικολογικές ρυθμίσεις και ευαισθησίες που θεωρούνται αυτονόητες στην Ευρώπη. Αυτό αφορά πρωτίστως το κόστος εργασίας, δηλαδή τις εργασιακές σχέσεις και το ασφαλιστικό σύστημα, αλλά κατά βάθος το σύνολο του ευρωπαϊκού μοντέλου ανάπτυξης και ζωής.

Αντίστοιχη είναι η εξέλιξη και στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Η κοινωνία των πολιτών με τις κινήσεις πολιτών, τον εθελοντισμό, τις ποικίλες μορφές συμμετοχής ολοκληρώνεται μόνον όταν καταφέρνει να μετατραπεί σε πολιτική κοινωνία και να καθορίσει τη λειτουργία των θεσμών τού δημοκρατικού κοινωνικού κράτους δικαίου, που οφείλει να είναι επιπλέον και οικολογικό. Το σύγχρονο δημοκρατικό κοινωνικό κράτος δικαίου δεν είναι «ιδρυματικό» αλλά συμμετοχικό. Δεν βασίζεται στον παθητικό αλλά στον ενεργό πολίτη. Πολίτη όμως, και όχι ιδιώτη.

Οι πολίτες έχουν συνεπώς μια διπλή εικόνα και μια διπλή στάση ως προς το κράτος. Αρνητική εικόνα για το γραφειοκρατικό, αναποτελεσματικό, αυταρχικό και άκαμπτο κράτος που αδυνατεί να διαχειριστεί κρίσεις και να προσφέρει αίσθημα ασφάλειας στον πολίτη. Θετική εικόνα για το μοντέλο ενός κράτους που σέβεται τον πολίτη, είναι «έξυπνο», ευαίσθητο, αποτελεσματικό, εγγυάται την αίσθηση αξιοπρέπειας και ασφάλειας των πολιτών και μπορεί να διαχειριστεί κάθε είδους κρίσεις, μικρές ή μεγάλες (από τις φυσικές καταστροφές μέχρι το κυκλοφοριακό πρόβλημα και από το οργανωμένο έγκλημα μέχρι την εξωτερική ασφάλεια της χώρας).

Με κριτήριο αυτό το μοντέλο κράτους προσδιορίζεται και η σχέση δημόσιου και ιδιωτικού που ήταν, και σε μεγάλο βαθμό εξακολουθεί να είναι, η ειδοποιός διαφορά μεταξύ της δεξιάς και της αριστεράς στην Ευρώπη. Είναι άλλο πράγμα ο «μεταρρυθμιστικός» (με την έννοια του αποδιαρθρωτικού) οίστρος της ευρωπαϊκής δεξιάς και άλλο πράγμα η μεταρρυθμιστική στρατηγική και η κοινωνική αγωνία της ευρωπαϊκής αριστεράς. Κάθε μεταρρύθμιση δεν είναι εξ ορισμού ούτε προοδευτική ούτε σωστή.

Πριν από είκοσι χρόνια π.χ., το πρόβλημα ήταν αν θα υπάρχει χώρος για έναν περιορισμένο ιδιωτικό τομέα υπηρεσιών υγείας δίπλα στο ΕΣΥ. Σήμερα το πρόβλημα είναι να συγκρατηθούν οι ιδιωτικές δαπάνες υγείας και να καταστούν στοιχειωδώς ίσοι οι όροι ανταγωνισμού μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού συστήματος υγείας, μεγαλύτερος πελάτης και χρηματοδότης του οποίου είναι το δημόσιο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, δηλαδή οι κλάδοι υγείας των δημόσιων ασφαλιστικών ταμείων.

Οι απαντήσεις συνεπώς στα πολύπλοκα και θεμελιώδη ζητήματα που αφορούν τη σχέση κράτους και κοινωνίας, κράτους και οικονομίας καθώς και τη σχέση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα μπορούν να είναι εξαιρετικά απλές: Οι πολίτες είναι κατά του κακού, γραφειοκρατικού, αυταρχικού, άδικου και αναποτελεσματικού κράτους, αλλά είναι υπέρ ενός σύγχρονου και λειτουργικού κράτους δικαίου, που προστατεύει και σέβεται τα δικαιώματα των πολιτών, και υπέρ ενός σύγχρονου και ολοκληρωμένου κράτους που δεν αφήνει κανέναν ακάλυπτο ούτε τον ωθεί στον Καιάδα της κοινωνικής και οικονομικής ανασφάλειας.

Το μεγάλο στοίχημα των ευρωπαϊκών κομμάτων εξουσίας είναι να διαχειριστούν ένα ιδιαίτερα δύσκολο αλλά όχι ακατόρθωτο στοίχημα, που περιλαμβάνει την υπέρβαση της δημογραφικής και δημοσιονομικής κρίσης του ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους, την ανάγκη συγκρότησης ενός μεταβιομηχανικού μοντέλου ανάπτυξης που να διασφαλίζει ανταγωνιστικότητα αλλά και απασχόληση, και την ανάγκη διαφύλαξης των μακροοικονομικών και δημοσιονομικών ισορροπιών που επιβάλλει ο όγκος και το βάθος της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Ο Κέινς δίδαξε στην ευρωπαϊκή αριστερά κάτι που εξακολουθεί να είναι άκρως επίκαιρο: Η οικονομία δεν συγκροτεί από μόνη της οικονομική πολιτική και πολύ περισσότερο αναπτυξιακή και κοινωνική πολιτική. Αυτό οφείλει να κάνει συνεπώς η ευρωπαϊκή αριστερά: Πολιτική για την οικονομία, την ανάπτυξη και την κοινωνία, δηλαδή για τους πολίτες. Και πολιτική σημαίνει πρωτίστως αποφάσεις που αυξάνουν το πλεόνασμα, δηλαδή αποφάσεις αναπτυξιακές, και αποφάσεις που το ανακατανέμουν, δηλαδή αποφάσεις δημοσιονομικές και κοινωνικές. Και οι μεν και οι δε είναι αποφάσεις πολιτικές, δηλαδή αποφάσεις που συνδέονται με την αντοχή, τη λειτουργία και την ολοκλήρωση των θεσμών τού ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους δικαίου, τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

 


 

Tags: Κράτος Δικαίου | Δικαιώματα και Ελευθερίες