Θεσσαλονίκη, 17 Μαρτίου 2017

Ευάγγελος Βενιζέλος

Ολιστικός ή σχετικιστικός φιλελευθερισμός; *

O Αριστείδης Χατζής, φοιτητής μας στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ξεχώριζε από εκείνη την εποχή και ως ένας από τους δασκάλους του νιώθω υπερήφανος για την εξέλιξή του την ακαδημαϊκή, αλλά  και την πολιτική και την κοινωνική,  γιατί ο Χατζής δεν είναι μόνον μια ακαδημαϊκή προσωπικότητα, αλλά και ένας ενεργός διανοούμενος. Έχει αποστολική διάθεση, η οποία  συνδέεται με το γεγονός ότι εκφράζει ένα  καθαρό και συγκεκριμένο ιδεολογικό  στίγμα.

Το βιβλίο είναι, όπως δηλώνει, μια εισαγωγή. Δεν υπάρχει πιο δύσκολο και πιο επικίνδυνο είδος από τις εισαγωγές και τα διδακτικά εγχειρίδια. Γιατί πρέπει να κάνεις επιλογές μέσα από μία αχανή ύλη. Πρέπει  να ορίσεις έννοιες  που θεωρείς αυτονόητες, τις χρησιμοποιείς στον καθημερινό σου λόγο, αλλά όταν σου υποβάλλονται απλές, «αφελείς» ερωτήσεις, βλέπεις  ότι χρειάζεται ένας αναστοχασμός γύρω από τις θεμελιώδεις έννοιες.

Βεβαίως αυτό που μας ενδιαφέρει τώρα δεν είναι μόνον το βιβλίο καθαυτό, η εισαγωγή στον φιλελευθερισμό, αλλά οι συνειρμοί που προκαλεί η έκδοση ενός τέτοιου βιβλίου, τα θέματα που θέτει μέσα στα συμφραζόμενα της  εποχή μας,  στην οποία  επαναπροσδιορίζονται τα πάντα. Τα δύο μάλιστα τελευταία χρόνια τίθενται σε σκληρή δοκιμασία, στη χώρα μας, θεμελιώδεις «αριστερές»  παραδοχές που έκαναν, λόγω κρίσης, εύκολη επικοινωνιακή διαδρομή, αλλά προσέκρουσαν στην πραγματικότητα με παταγώδη τρόπο.   

 

Τι συμβαίνει με τις μεγάλες ιδεολογίες και τις μεγάλες ιδέες, όπως ο φιλελευθερισμός; Ανάγονται πάντα σε προγενέστερες εποχές. Για την προσέγγιση τους χρειάζεται μία καταβύθιση στην Ιστορία, στην Ιστορία των Ιδεών και στην Ιστορία των Θεσμών. Γιατί υπάρχει μία γενετική εξέλιξη, την οποία δεν μπορείς να την παρακολουθήσεις, αν δεν ξεκινήσεις από την αφετηρία. Αν όχι από τη θεωρητική αφετηρία, η οποία θα μας πήγαινε πάρα πολύ μακριά,  το λιγότερο  στον 16ο αιώνα, πρέπει να ξεκινήσεις από τις πολιτικές και θεσμικές  αφετηρίες,  που συνδέονται με τις μεγάλες επαναστάσεις του 18ου αιώνα, τη Γαλλική και την Αμερικανική.

Ο φιλελευθερισμός είναι μία από τις ιδεολογίες, μέσω των οποίων μπορούμε να πούμε ότι δοκιμάζεται το κεκτημένο αυτών των επαναστάσεων.  Το τρίπτυχο Ελευθερία - Ισότητα – Αδελφοσύνη ήταν η προμετωπίδα της Γαλλικής Επανάστασης. Η  έννοια της Ελευθερίας και η έννοια της Ισότητας, στη σχέση τους και την αναλογία τους, προσδιορίζουν έκτοτε, σε όλη την μακρά εποχή της πολιτικής νεωτερικότητας, το πολιτικό και  ιδεολογικό φάσμα, τη στάση μας, τις συμπεριφορές. Αν σε έναν άξονα έχουμε την Ελευθερία και σε έναν άλλον την Ισότητα, το πού τοποθετείσαι στην καμπύλη, ουσιαστικά σου προσέδιδε ταυτότητα. Αριστερή, Κεντρώα, Δεξιά, Φιλελεύθερη, Σοσιαλδημοκρατική, Μαρξιστική - Λενινιστική κοκ. Μπορείτε να προσθέσετε όλες τις εκδοχές, αλλά πάντως στο φάσμα αυτό – λίγο ή πολύ – κινείται όλη η συζήτηση της νεωτερικότητας, στην πολιτική τουλάχιστον  σκηνή. Με έναν περίεργο τρόπο η έννοια της αδερφοσύνης, της Fraternité, η οποία είχε  σημασία για τη διασφάλιση της εθνικής ενότητας  μετά την κατάργηση του Ancien Régime, σιγά σιγά απορροφάται από έννοιες όπως ο κοινοτισμός ή ο ρεπουμπλικανισμός. Αυτή η υποχώρηση  αφήνει, νομίζω, το  πεδίο ανοικτό στην έννοια της Ισότητας, μέσα από την οποία αναδύεται το αίτημα της Δικαιοσύνης, της αναδιανομής.

Στην πραγματικότητα ο φιλελευθερισμός - ανεξαρτήτως του αν θεωρηθεί ένα  φιλοσοφικό ρεύμα, μια πολιτική ιδεολογία, ένα πολιτικό πρόταγμα, ένα οικονομικό παράδειγμα – αναμετριέται ταυτόχρονα, όχι μόνο με την έννοια της Ελευθερίας, αλλά και με την έννοια της Ισότητας. Πρέπει να ξεκαθαρίσει μέσα του αυτό που νομίζω ότι απασχολεί πάρα πολύ και τον Αριστείδη Χατζή:  Εάν μιλάμε μόνον  για μια Ισότητα ενώπιον του Νόμου, μια ισότητα  τυπική η οποία είναι εξαιρετικά απλουστευτική ή αν μιλάμε για μια Ισότητα εντός του Νόμου, που είναι μια ισότητα τελικά αναδιανεμητική. Η ισότητα των ευκαιριών έχει προφανώς νόημα ως ισότητα πραγματικών συνθηκών. Έτσι φτάνουμε στο μεγάλο πρόβλημα όλων των οικονομικών συστημάτων, στη σχέση μεταξύ παραγωγής και αναδιανομής. Αυτό είναι πχ  το μεγάλο πρόβλημα όλων των πολιτικών δυνάμεων και όλων των ιδεολογικών ρευμάτων, τώρα που αναζητούμε ένα νέο ευρωπαϊκό παράδειγμα, μια νέα ευρωπαϊκή στρατηγική καθώς βλέπουμε να δυσκολεύεται υπέρμετρα το κυρίαρχο παράδειγμα, αυτό που καλλιεργήθηκε τα τελευταία 60 χρόνια από τη Συνθήκη της Ρώμης και μετά  και διαμόρφωσε  το ευρωπαϊκό κεκτημένο.

Ο φιλελευθερισμός στην Ελλάδα, πολύ συχνά συνδέεται με τον Ελευθέριο Βενιζέλο, με το Κόμμα των Φιλελευθέρων, δηλαδή με ένα κίνημα αστικού εκσυγχρονισμού, το οποίο βεβαίως έχει την δική του σπουδαία συμβολή στη διαμόρφωση του νέου ελληνικού κράτους, της εθνικής ταυτότητας και μιας αστικής κοινωνίας, έστω καχεκτικής που ποτέ δεν είχε αυτονομία και περίμενε από το κράτος να τη δημιουργήσει. Αλλά ούτε το κόμμα των φιλελευθέρων και οι εκδοχές του, αριστερές και δεξιές, ούτε και αυτό που εμείς λέμε στην Ελλάδα φιλελεύθερη παράταξη, που τελικά καταλήγει να είναι η δημοκρατική παράταξη, ως αντίπαλος  της βασιλικής παράταξης, του «συντηρητισμού», δεν αποδίδει αυτό που λέγεται φιλελευθερισμός με την σύγχρονη και διεθνώς κρατούσα αντίληψη.

Ο Αριστείδης Χατζής με την Εισαγωγή του και με την ανακίνηση όλων των μεγάλων θεμάτων μας φέρνει αντιμέτωπους με τον τρόπο με τον οποίο, στη δική μου τουλάχιστον αντίληψη ως μελετητή του συνταγματικού δικαίου, διαμορφώνεται σταδιακά αυτό που λέγεται συνταγματικό κράτος, δημοκρατικό κράτος δικαίου, η σύζευξη μεταξύ δημοκρατίας και κράτους δικαίου, δηλαδή η φιλελεύθερη δημοκρατία.

Η φιλελεύθερη δημοκρατία είναι ένα πολύπλοκο ή ακόμη και παράδοξο σύστημα, γιατί δεν βασίζεται μόνο στη δημοκρατική αρχή  και μάλιστα ως αρχή της πλειοψηφίας που απλουστεύει υπέρμετρα τα πράγματα. Βασίζεται και στη φιλελεύθερη αρχή που είναι μια αρχή μη δημοκρατική, αντιπλειοψηφική, αξιώνει από τους κρατικούς θεσμούς και ιδίως από τη Δικαιοσύνη να λειτουργεί ως προστάτης μικρών μειοψηφιών, μικρών μειονοτήτων,  του ενός ατόμου. Στο δε δεύτερο μεγάλο υπόδειγμα του 18ου αιώνα, που είναι η αμερικανική επανάσταση και το αμερικανικό Σύνταγμα,  η φιλελεύθερη δημοκρατία ήταν πάντα δικαστικά ελεγχόμενη, αυτό είχε εντυπωσιάσει τον Τοκβίλ περισσότερο από οτιδήποτε άλλο.  Και ήταν και ομοσπονδιακή. Έπρεπε να διασώσει τον διαπολιτειακό εαυτό της, ιδίως μετά τον εμφύλιο πόλεμο. Τη σημασία που έχει αυτή η ομοσπονδιακή διάσταση την είδαμε πολύ πρόσφατα με τη Χίλαρι Κλίντον να κερδίζει τις εκλογές σε ομοσπονδιακό επίπεδο, να τις χάνει σε πολιτειακό και τον Ντ. Τραμπ να εκλέγεται Πρόεδρος επειδή συνταγματικά ήλεγξε την πλειοψηφία του Σώματος  των Εκλεκτόρων, καθώς οι πολιτείες ανέδειξαν τους εκλέκτορες που εδικαιούντο όχι με αυστηρή αναλογία πληθυσμού, αλλά εφαρμόζοντας την ομοσπονδιακή αρχή ως κάμψη της δημοκρατικής αρχής. Αυτό κορυφώνεται με την εκπροσώπηση κάθε πολιτείας στη Γερουσία με δυο γερουσιαστές ανεξαρτήτως μεγέθους.

Στην περίοδο του Μεσοπολέμου υπήρξαν πολλές αμφισβητήσεις όλων αυτών των εννοιών, ακόμη και της ίδιας της δημοκρατικής αντίληψης και αρχής. Ή μάλλον, αυτής της χαλαρής, της ήπιας, αντίληψης που δεν καταλήγει σε αποφάσεις. Αυτό το ρεύμα εμφανίζεται τώρα ως αυταρχική δημοκρατία, αλλά, δεν εμφανίζεται μόνον τώρα. Εμφανίζεται σε κάθε περίοδο κρίσης. Εμφανίστηκε την περίοδο του Μεσοπολέμου, όχι μόνο στη Γερμανία, όχι μόνο με συγγραφείς όπως ο Schmitt, ως αίτημα για ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας. Εμφανίστηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο με τον Γκωλισμό και το ημιπροεδρικό σύστημα στη Γαλλία ως  αίτημα να «σωθεί» το κράτος, να σωθεί η αξιοπρέπεια της Γαλλίας σε σχέση με την Αλγερία.

Αλλά, και πάλι, ο φιλελευθερισμός δεν έχει λύσει οριστικά το ζήτημά του με την κοινωνική δικαιοσύνη, με αυτό που λέγεται ανάγκη αναδιανομής, δεν έχει αναδείξει μια ολοκληρωμένη οικονομική αντίληψη, όπως ο  Κεϋνσιανισμός. Ο Rawls δεν είναι ο Κέυνς, προσπαθεί να προτείνει μια θεωρία της Δικαιοσύνης η οποία είναι φιλοσοφική. Δεν καταλήγει σε υποδείξεις άσκησης οικονομικής πολιτικής.

 Αυτό φέρνει στο τραπέζι τη σοσιαλδημοκρατική συμβολή στη διαμόρφωση αυτού του νεωτερικού κεκτημένου και τη σχέση που έχει ο φιλελευθερισμός με τη φιλελεύθερη σοσιαλδημοκρατία, που είναι ένα σημαντικό ρεύμα στην Ευρώπη ιδίως, αλλά γιατί όχι και στην Αμερική όταν μέσα σε αυτό που λέγεται liberals μπορούμε να βρούμε τοποθετήσεις οι οποίες είναι πολύ πιο σοσιαλδημοκρατικές από τις ευρωπαϊκές.

Πάντως το ρεύμα της φιλελεύθερης σοσιαλδημοκρατίας, ισχυρό σε χώρες όπως η Ιταλία ( από τον Roselli έως τον Bobbio ), έπαιζε, όπως όλες οι εκδοχές της σοσιαλδημοκρατίας, σημαντικό ρόλο έως ότου κατακλυστούν τα πάντα από την ομοιομορφία του ευρωπαϊκού πολιτικού εμπειρισμού που κυριαρχεί επίσημα, ιδίως μετά την Συνθήκη του Μάαστριχτ και τη θεσμοποίηση μιας μόνης, ενιαίας και  ομοιόμορφης πολιτικής. Αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα που αντιμετωπίζει και τώρα η Ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία.

Η  μεγαλύτερη πάντως  συμβολή του φιλελεύθερου ρεύματος στη φιλελεύθερη δημοκρατία είναι η «θεωρία των δικαιωμάτων». Όποια προσέγγιση και αν κυριαρχήσει. Ακόμη και αν τα δικαιώματα αυτά τα εκλάβεις ως φυσικά ή  ως εγγενή. Κάνει αναφορά στην ένατη τροποποίηση του αμερικανικού Συντάγματος ο Αριστείδης Χατζής. Υπάρχει  μια μεγάλη συζήτηση στις ΗΠΑ, στη συνταγματική θεωρία, σχετικά με το ποια είναι αυτά τα δικαιώματα τα οποία ενυπάρχουν στο λαό και τα σέβεται το Σύνταγμα παρά το ότι δεν τα κατοχυρώνει ρητά.  Οι πιο σύγχρονες αντιλήψεις λένε ότι με την ένατη τροποποίηση ήθελαν στην πραγματικότητα να αποδεχθούν τα δικαιώματα που αναγνώριζε το τότε διεθνές δίκαιο στους πληθυσμούς μιας επικράτειας που ήταν  αποικία του βρετανικού στέμματος αλλά δεν είχε μορφοποιηθεί οριστικά ως νέο κράτος.

Αυτή η σχέση μεταξύ των άλλων στοιχείων της νεωτερικότητας και του πολιτικού φιλελευθερισμού καταγράφεται στην ερμηνεία των διατάξεων, συνταγματικών και διεθνών, που αφορούν το σύνολο των δικαιωμάτων. Εχθές δημοσίευσε μία  απόφαση το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη μουσουλμανική μαντήλα στο χώρο εργασίας, στις ιδιωτικές επιχειρήσεις. Αν δείτε πώς είναι διαρθρωμένη η αιτιολογία - που δεν περιγράφεται στα δημοσιογραφικά δημοσιεύματα - θα δείτε πόσο δύσκολη είναι αυτή η στάθμιση στην πράξη.

Ο Αριστείδης Χατζής δηλώνει θαυμαστής του John Stuart Mill που θεωρεί ότι το  θεμελιώδες είναι η  «αυτοκτησία». Το δικαίωμα να  μπορείς να κάνεις τις επιλογές σου και να διαθέτεις το σώμα σου, γενικότερα τον εαυτό σου. Οι πιο ισχυρές επιλογές είναι οι βιοηθικές. Ευθανασία, αυτοκτονία, συμμετοχή σε αυτοκτονία, αυτό μπορεί να φτάσει μέχρι ποιού σημείου; Μπορεί να φτάσει μέχρι του σημείου της εμπορίας των οργάνων σου, της κλωνοποίησης ή της δημιουργίας ενός εμβρύου που στη συνέχεια αποβάλλεται προώρως για να χρησιμοποιηθεί το γενετικό του υλικό προκειμένου  να θεραπευθεί το υπάρχον αδελφάκι του, το οποίο χρειάζεται αυτό το γενετικό υλικό; Στα ερωτήματα αυτά  ένα σοβαρό διεθνές ή συνταγματικό  δικαστήριο  απαντά με πολύ μεγάλο προβληματισμό, παρεισάγοντας και άλλα - μη αμιγώς φιλελεύθερα -  στοιχεία.

Ας πάρουμε ένα  απλό παράδειγμα. Οι ενδυματολογικές θρησκευτικές  ταυτότητες σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία, η μουσουλμανική μαντήλα. Το Spiegel καταγγέλλει την απόφαση του ΔΕΕ που μόλις ανέφερα , επειδή δεν αποδέχεται  την πολυπολιτισμικότητα. Άλλοι  χαιρετίζουν την απόφαση του ΔΕΕ   επειδή δεν ενοχλεί σε σχέση με το παράδειγμα που επικρατεί. Η νομολογία  του Στρασβούργου ( ΕΔΔΑ)  που είναι πιο εξοικειωμένη με τα θέματα αυτά συγκροτεί  μια τυπολογία ανάλογα με το τι ακριβώς κάνει ο εργαζόμενος: είναι άλλο να είσαι αεροσυνοδός, άλλο  νοσοκόμα, άλλο  δικηγόρος, άλλο καθηγήτρια σε σχολείο, κοκ. Η στάθμιση γίνεται κατά περίπτωση. 

Το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι ο φιλελευθερισμός καλείται να δώσει  απαντήσεις σε πράγματα τα οποία είναι πιο πολύπλοκα από τις συνθήκες του 18ου αιώνα. Ας πούμε μέχρι πού μπορεί να πάει ο αυτοπροσδιορισμός; Αποδεχόμαστε πλήρως την ελευθερία του λόγου, δεν θέλουμε αντιρατσιστική νομοθεσία, δεν θέλουμε κυρώσεις για  την άρνηση του ολοκαυτώματος, άρα μπορούμε να είμαστε Βουρβόνοι, να λέμε «La légalité nous tue», η δημοκρατική νομιμότητα μας σκοτώνει;Δεν δεχόμαστε την απαγόρευση των  πολιτικών κομμάτων, αποδεχόμαστε την  οπλοκατοχή, αποδεχόμαστε κάθε συμπεριφορά; Υπάρχουν άλλα κριτήρια τα οποία πρέπει να τίθενται, τα οποία μετριάζουν αυτή την αίσθηση της αυτοκτησίας; 

Το κυριότερο ζήτημα  είναι η αντίδραση στον εθνικολαϊκισμό που θέτει ως σαφή προτεραιότητα ο Αριστείδης Χατζής. Η φιλελεύθερη δημοκρατική επιλογή περιλαμβάνει και την επιλογή την πολιτικά αυτοκτονική; Είναι θεμιτή  μία επιλογή η οποία οδηγεί στη λαϊκιστική κορύφωση σε βάρος αυτού που ονομάζεται  εθνικό συμφέρον; Εάν το μέτωπο είναι, όπως σωστά λέει ο Αριστείδης Χατζής , στραμμένο κατά του  εθνικολαϊκισμού, τότε η φιλελεύθερη αντίληψη θέλει «προσθήκες»  που μπορεί να τις αντλήσει  από το παράδειγμα της νεωτερικότητας συνολικά, αλλά πέραν της στενά νοούμενης φιλελεύθερης ορθότητας. Πρέπει να μπορείς να δώσεις  απαντήσεις και σε σχέση με τη δημοκρατική αρχή και σε σχέση με το ρόλο των δικαστηρίων και σε σχέση με την ανάγκη να αμύνεται μια δημοκρατία η οποία είναι σχετικιστική, για να θυμηθούμε τον Κέλσεν.   

Το θεμελιώδες ερώτημα  νομίζω ότι  είναι, όπως ανέφερα στην αρχή,  ο προσδιορισμός του φιλελευθερισμού. Αν τον θεωρούμε φιλοσοφικό ρεύμα, πολιτική ιδεολογία, πολιτικό πρόγραμμα ή οικονομικό παράδειγμα που κυριαρχεί. Ως οικονομικό παράδειγμα μπορεί να μας δώσει μια λύση στο θέμα των κόκκινων δανείων; Μπορεί να μας δώσει μια λύση στην εποπτεία των τραπεζών; Στο γεγονός ότι περιμένουμε όλοι από τα χείλη της επικεφαλής της Fed  να δούμε αν θα αυξήσει τα επιτόκια 0,25%; Γιατί καθορίζονται νομικά, ρυθμιστικά τα επιτόκια στην αγορά χρήματος.

Ας έρθουμε  στο παράδειγμα του ισλαμικού φονταμενταλισμού και της Αραβικής Άνοιξης . Η καλλιέργεια της σχέσης της χώρας μας με την Αίγυπτο   όταν έπεσε μέσω και της  πλατείας Ταχρίρ ο Μόρσι δεν ήταν κάτι το αυτονόητο για μια φιλελεύθερη προσέγγιση. Ο αμερικανικός φιλελευθερισμός δεν το δεχότανε ως αυτονόητο . Εμείς είχαμε άλλες πιεστικές προτεραιότητες.  Έπρεπε πχ  να προωθήσουμε  θέματα σχετικά με την οριοθέτηση  των θαλασσίων ζωνών. Μια φιλελεύθερη θεωρία των διεθνών σχέσεων πρέπει να δίνει απαντήσεις σε πολύπλοκα ζητήματα εσωτερικής και εξωτερικής ασφάλειας σε εθνικό, περιφερειακό και διεθνές επίπεδο .

Εάν έπρεπε να συνοψίσω τον προβληματισμό μου αυτό, θα έλεγα ότι το μεγάλο ερώτημα για τον φιλελευθερισμό, για τον φιλελεύθερο διανοητή, είναι εάν η προσέγγισή του θα είναι ολιστική ή αν θα αποδεχθεί τον σχετικισμό της νεωτερικότητας και πιο συγκεκριμένα της δημοκρατίας. Ο σχετικιστικός φιλελευθερισμός είναι, κατά τη γνώμη μου, αυτός που μπορεί να δώσει απαντήσεις στα σημερινά  θέματα. Εάν ο φιλελευθερισμός είναι το δόγμα μιας πολιτικής ορθότητας που έχει απάντηση πλήρη, καθαρή, μονοσήμαντη, για όλα, απ’ αρχής μέχρι τέλους, τότε μπορεί να καταλήξουμε σε μία θεώρηση της Ιστορίας η οποία ενέχει τους κινδύνους της μαρξιστικής απλούστευσης.

Ο Αριστείδης Χατζής έχει  την ικανότητα να διαμορφώσει  ένα πλαίσιο αναφοράς που μπορεί να δώσει ώθηση στη διεθνή συζήτηση για το ποιό είναι το παράδειγμα όχι της μετα-νεωτερικότητας αλλά της νεωτερικότητας στην εποχή που όλα νομίζουμε πως είναι «μετά», αλλά κάποια πράγματα  πρέπει να μείνουνε «πριν» για να διαφυλάξουμε τον πυρήνα του κεκτημένου της φιλελεύθερης δημοκρατίας.


* Ομιλία Ευάγγελου Βενιζέλου στην παρουσίαση του βιβλίου του Αριστείδη Χατζή, «Φιλελευθερισμός» (εκδ. Παπαδόπουλος, σειρά «Μικρές εισαγωγές») στη Θεσσαλονίκη, στις 17.3.2017, μαζί με τον Κυριάκο Αθανασιάδη και τον Νίκο Μαραντζίδη. Τη συζήτηση συντόνισε η δημοσιογράφος Κική Τσιλιγγερίδου

 

ΜΟΙΡΑΣΤΕΙΤΕ ΤΟ

.